Van den Belt is docent managementwetenschap aan de CHE te Ede. En hij is zelf bestuurder in verschillende zorginstellingen. In die sector geldt de Zorgbrede Governancecode, gebouwd op het bestuursmodel van een Raad van Bestuur die de leiding heeft en een Raad van Toezicht die, inderdaad, erop toeziet dat dit goed en verantwoord gebeurt. In net 50 pagina’s zet Van den Belt op een rijtje hoe die toezichthouders hun werk behoren te doen en waar ze op moeten letten. Dat luistert nauw, want als de toezichthouders teveel afstand houden en het gaat fout, dan hebben ze zitten slapen. Maar als ze diep in de organisatie duiken, contact met de werkvloer willen houden en meedenken in een beleidscommissie dan lopen ze de directeur voor de voeten en ze raken te betrokken om nog goed toezicht te houden.

In kort bestek krijg je lijstjes en overzicht van alles waar je als toezichthouders in de loop van een jaar aan moet denken – en dat deel vond ik ook nuttig voor bestuurswerk buiten de zorgbranche. Ook lees je overwegingen over de aard en strategie van het toezicht. Dat zijn fundamentele vragen en die vergen volgens mij wel wat meer ruimte dan hier beschikbaar was. Bijvoorbeeld: je moet erop toezien wat de organisatie aan betekenis toevoegt voor de verschillende stakeholders (belangengroepen). Maar aan welke groepen denk je dan? Moet je vooral meten wat het voor de aandeelhouders oplevert (Angelsaksisch model) of gaat het om personeel, cliënten, maatschappelijke context plus die aandeelhouders (Rijnlands model)? Mijn indruk is dat het er nog wel eens op neerkomt dat een RvB eigenlijk Angelsaksisch denkt en werkt en dat hij er in zijn rapportages netjes rekening mee houdt dat de RvT in onze poldercultuur vaak wat meer van het Rijnlandse model is. Dat gaat natuurlijk fout als het klapt, maar echt toezicht zou betekenen dat je dit eerder op tafel krijgt.

‘Bestuur & Toezicht’ is een handig boekje voor ieder die bestuurlijk toezicht houdt, maar het lijkt vooral bedoeld als onderdeel van een breder organisatie- en managementadvies. Beiden zijn te verkrijgen op http://www.beltomadvies.nl

nav dr. Tom van den Belt, Bestuur & Toezicht. Toezichtinstrumenten Zorgbrede Governancecode op basis van het INK-model. Barneveld 2013, ISBN 9789081484701. 50 pag. € 9,-

De geschiedenis is één

Uit schriftelijke bijbelcursus van K.C. Smouter (1928-1974), verschenen ergens in 1968.

• 31 oktober 1517:
  Luther publiceert zijn 95 stellingen tegen de aflaat aan de deur van de Slotkapel te Wittenberg.
  Begin van de Reformatie.
• 1618/9 Synode te Dordrecht.
  Konsolidatie van de Nederlandse Gereformeerde Kerken.
  Remonstranten veroordeeld en afgewezen.

Het zijn twee bekende jaartallen, die we hierboven weergaven. Bekend uit … de Kerkgeschiedenis. Het eerste uit de algemene, het tweede uit de vaderlandse kerkgeschiedenis.

• 1517
  Bisschop Las Casas bereikt toestemming, dat iedere Spanjaard 12 negerslaven kan meenemen naar de koloniën in Amerika.
  Begin van de groothandel in negerslaven door Christenvolkeren
• 1619
  Een schip onder Nederlandse vlag zet in Virginia twintig negerslaven af.
  Begin van de groothandel in negerslaven door Engelse en Nederlandse christenen op Noord-Amerika.

Dit zijn eveneens twee bekende jaartallen. Althans voor specialisten in een bepaald deel van de geschiedenis: de geschiedenis nml. van slavenhandel en slavernij.

1517 en 1619: beslissende jaren in “de kerkgeschiedenis”, en ook beslissende jaren in “de slavengeschiedenis”.

Maar in de geschiedenis-bóéken hebben die twee lijnen vrijwel niets met elkaar te maken. Kerkgeschiedenisboeken vertellen niet over Las Casas en over die “Dutch man-of-warre”, die zijn twintig slaven in Virginia loste. En boeken over de geschiedenis der slavernij vertellen niets over Luther en zijn strijd tegen de aflaat, noch over de toorn van Bogerman toen hij de Remonstranten uit de synode wegzond.

Toch vielen die verschillende feiten in de werkelijkheid samen. Niet alleen in zo’n “jaartal”, neen: in de tijd. In de ondeelbare werkelijkheid van de geest van die eeuw. En zo ook in het levende leven van de mensen van die tijd. Luther heeft bij zijn strijd tegen de aflaathandel en andere ernstige “kerkelijke” zonden steeds heftiger leren schelden tegen de invloed van de oud-Griekse (heidense!) wijsgeer Aristoteles. Sprak hij vanuit Gods Woord, dan antwoordden zij met Aristoteles. Op dezelfde Aristoteles beroept de grote Middeleeuw­se theoloog Thomas van Aquino zich, als hij de slavernij goed­ praat. (zie het art. Sklaverei in RGG)

Eigenwillige godsdienstigheid èn onrecht en geweld, samen geput uit één bron. Wij weten dat ook uit de geschiedenis van Israël: bij Jahwe was recht voor armen en verdrukten, bij Baäl grootgrondbezit, verdrukking en geweld.

Maar wat in het leven één is, dat moet de geschiedenis beschrijver niet scheiden!

De synode van Dordt en het begin van het Nederlandse aandeel in de slavenhandel (1619) is óók niet een toevallige koincidentie geweest. Spanje en Portugal de grote Rooms-Katholieke mogendheden van die tijd, hebben zich een volle eeuw eerder aan het grote kwaad van negerverdrukking en zieleroof bezondigd. Nederland en Engeland deden pas later mee. Waren in de 16e eeuw nog te zeer in beslag genomen door de kerkeljjke Reformatie, en de politieke onzekerheid, die daarmee gepaard ging. Waren toen (waarschijnlijk?) ook nog te zeer onder het beslag van Gods Woord om aan zulke gruwelen mee te doen. Waren in elk geval nog “te klein” onder de volkeren voor wereldgrote ondernemingen, in ‘t nette en het grove.

Maar in de 17e eeuw werd Nederland wat mans! Het konkurreerde in de Oost al enige tijd met succes tegen Spanje en Portugal, en overlegde ook over een konkurrentie-positie in de west. Dat werd moeilijker. Die vaart moèst met negertransporten èn kaapvaart lonend gemaakt. En aan dat laatste was risiko verbonden, het risiko b.v. van herleving van de oorlog met Spanje (1619 viel onder het Twaalfjarig Bestand).

In die situatie kwam de Dordtse Synode samen. En deze synode heeft vèrstrekkende gevolgen gehad voor de politiek. B.v. dat mèt de Remonstranten de beletselen voor hervatting van de oorlog met Spanje werden weggenomen. 13 mei 1619 is Van Oldebarnevelt onthoofd en was de baan vrij voor een nieuwe politieke lijn, die in 1621 leidde tot hervatting van de oorlog met Spanje èn oprichting van de WIC, de eerste Nederlandse slavencompagnie!

In het wèrkelijke leven was dat àllemaal één.

Onze Gereformeerde voorouders, die de glorie van de Dordtse Synode beleefden, zijn dezelfden, die de gevels van hun handelshuizen in Amsterdam en Middelburg versierden met Moorkoppen, en die elkaar ontmoetten in herberg “De Mooriaen”. Dezelfde Synode, die tegen de Remonstranten zo dapper opkwam voor Gods vrije verkiezing en verwerping, heeft het kennelijk niet nodig geoordeeld, de Christenheid voor te houden, hoe hartgrondig de HERE roof van en handel in zielen verwerpt, en gerechtigheid aan weerlozen verkiest.

1517 en 1619 kerkgeschiedenis en slavengeschiedenis hebben in hoge mate “geschiedenis gemaakt”.

De hoofdproblemen van de wereld van nu gaan regelrecht terug op de bemoeiingen van onze Gereformeerde voorouders met de Aziatische en Afrikaanse volkeren. Hoe moeten wij die problemen leren begrijpen, als wij onze geschiedenis niet kennen? Als de achtergronden van de wereld van nu in de boeken uiteenliggen, zoals de deeltjes van een leg-puzzle? Wat belangrijker is. hoe moeten wij de HERE leren kennen, de levende God, die Zijn genade schenkt, als wij Hem liefhebben en onze zonden belijden, maar Wiens toorn wij zeer te vrezen hebben, als wij Hem niet metterdaad in de wereld dienen? Sinds Dordt 1619 heeft hier in Nederland de theologie van “Gods onveranderlijk Wezen” een hoge bloei beleefd. Hoe moeten wij eigenlijk de HERE leren kennen als de lévende God, als onze eigen geschiedenis èn ons eigen leven uiteengebroken liggen in hokjes “geestelijk leven”, “kerkelijk leven”, “sociaal-ekonomische sektor”, “de wereld van de politiek” en nog veel meer?

Zielen roven

K.C. Smouter, 11 februari 1967, Kerkblad van Breda No. 1085

Men stelt weleens de vraag: waarom heeft de HERE onder de woorden van Horeb nog apart (naast het 10e Gebod “Gij zult begeren…”) als 8e Gebod gezegd: “Gij zult niet stelen”? En nog wel in één adem met het 6e  en 7e Gebod, met zonden waarop de doodstraf stond!

Als we de nadere Thora des HEREN over diefstal opslaan, b.v. in het zgn. Verbondsboek (Ex.20-24), dan blijkt dat de HERE diefstal van vee en andere geldwaardige goederen niet eens zo zwaar aanrekende, en matiger liet bestraffen dan wij gewend zjjn .

Maar dan zien wij, dat er toch één soort van diefstal was, die de HERE héél hoog opnam, en wel degelijk liet straffen met de doodstraf, nml. “Wie EEN ZIEL rooft… zal zekerlijk ter dood gebracht worden” , Ex . 21:16, Deut .24:7, SV. Vergelijk Josef in Gen. 40:15 “Ik ben GESTOLEN uit het land der Hebreeën”.

Als men de onder ons gangbare strafmaat vergelijkt bjj bankoverval of treinroof en… kidnapping of weglokking van meisjes om die te exploiteren, dan blijkt daaruit, hoezeer onze afvallig-christelijke wereld verstrikt is in materialisme: dood geld weegt bij ons zwaarder dan levende zielen!

Wat “roven van zielen” betreft rust er trouwens een eeuwenoude schuld op de christen-volkeren . Slaat u daarover in een grote Encyclopaedie het artikel “Slavernjj” maar eens na. En let u dan vooral op het Nederlandse aandeel in  de slaventransporten van Afrika naar Amerika sinds de 17e eeuw. Deze slavenhandel heeft  enorme kapitalen in het laadje gebrac ht. Eén van de pijlers van “de Gouden Eeuw’! Maar we hebben daardoor vooral toorn opgehoopt als een schat tegen de dag der vergelding.

Hoe zwaar de HERE al eeuwen voor Christus het de heidenvolkeren rond Israël aanrekende, dat zij “een hele bevolking wegsleepten en verhandelden” lezen we bijvoorbeeld in Amos 1 en 2. Het is één van de redenen geweest, waarom de HERE in die tijd dè “Slavengrossier” van die tijd, Assyrië, opwekte, als “roede van Zljn toorn” .

Het moet ons daarom niet verwonderen , dat de slavernij, die de christenvolkeren over miljoenen zwarte en bruine mensen heeft gebracht, en de slachtingen, die zij hebben aangericht onder de oorspronkelijke bewoners (de Indianen) van Zuid- en Noord-Amerika een nasleep van onoplosbare rassen-problemen heeft achtergelaten en dat de christenvolkeren speciaal na de laatste wereldoorlog allemaal diep vernederd werden in hun “overzeese gebiedsdelen”.

Bovendien zien wij speciaal die voormalige koloniën tot haarden van slepende oorlogen worden (Viëtnam), waaraan het Westen grote verliezen aan manschappen en kapitalen lijdt , waaraan het Westen vooral ook zijn gezicht, zijn aanzien steeds meer verliest .

Het is niet te voorzien, hoeveel wij in de toekomst nòg zullen moeten lijden. Zou de Rechter der ganse aarde geen recht doen?

Wij hebben als christenen dikwijls verblind bij een open Bijbel geleefd. De Here heeft de Schriftgeleerden van Zijn tijd verweten, dat ze in “het kleine” van de Wet zo sekuur waren , dat ze zelfs een mug nog uit wisten te ziften, maar dat in “het grote” van de Wet zelfs een kameel erop door kon.

Zo hebben wij lange tijd bij het 8e Gebod geleefd. Nederlandse kooplui stonden bekend als onkreukbaar-rechtvaardig in geldzaken (maar dat is bij de HERE “het kleine” van het 8e Gebod). In “het zwaarste” van het 8e Gebod (roven van levende zielen) grossierden ze in boosheid.

En… dat hebben ze echt niet geweten. Hoe warm ze bij de remonstrantse twisten ook liepen voor de goddelijke verkiezing en verwerping en voor de verdorvenheid van het menselijk geslacht, zij wisten niet van de verdorvenheid van hun slavenhandel, en van Gods hartgrondige verwerping van diefstal van levende zielen. Daarover schreef geen mens, dacht geen christenmens. Dàt heeft tussen Rome en Reformatie en tussen Contra-remonstranten en Remonstranten geen punt van discussie betekend.

Israël heeft mee om de zonde van roven van zielen in ballingschap gezucht “0 God, heidenen Zijn Uw erfdeel binnengedrongen… Gij hebt ons verkocht voor een spotprijs. Hoelang nog, HERE? – Zult. Gij voortdurend toornen? Reken ons de ongerechtigheid der voorvaderen niet toe…”

Enkele waarnemingen: ik vond het als christen werkelijk een verademing om iemand zo ronduit over God en geloof te horen spreken, niet als een extraatje erbij maar als rode lijn door zijn verhaal. Dat is enorm rijk en het is ook heel moeilijk want het lost natuurlijk de vragen niet op en dat probeerde hij ook niet. Maar als ik dat zie dan realiseer ik me met verbijstering dat een groot deel van de christenen in de Verenigde Staten deze man zo ongeveer als de antichrist beschouwt. Dat snap je toch niet?

Een ander punt: hoe mooi ik het ook vond, ik zat me werkelijk te verbijten wanneer Obama nu eindelijk eens onomwonden het wapenbezit ter discussie zou stellen. Er zijn in de VS evenveel wapens als mensen in omloop; het is makkelijker om aan een geweer te komen dan aan een dokter; er vallen jaarlijks zowel absoluut als relatief nergens zoveel doden door vuurwapens als in de VS en dat terwijl nergens zoveel gevangenen zijn als daar. Nou ja, zo iets. Ze zijn gewoon niet wijs, in mijn ogen.
Toch snap ik achteraf dat het wel juist is, zo vlak na de aanslagen, om de toespraak niet uit te laten lopen op een politiek statement maar op de namen van wie omkwamen. En terecht zeggen commentatoren dat hij het onderwerp wel degelijk op de agenda heeft gezet. En dat dit eens tijd zou worden. En dat het waarschijnlijk niet gaat helpen.

Wat dat laatste betreft denk ik nog even mee: het gaat waarschijnlijk niet lukken om tussen de Amerikaanse oren te laten indalen dat particulier wapenbezit taboe behoort te zijn en dat alleen de overheid het zwaard hoort te dragen. Dat gaat vooral niet lukken omdat wapens voor de helft van Amerika (en naar ik vrees met name voor de christelijke helft) een geloofsartikel zijn dat even onfeilbaar is als de Bijbel. Maar het gaat volgens mij ook niet lukken omdat er een laagje ontbreekt aan de prachtige speech van Obama.

Ik bedoel nu hoe de president (vanaf 14:40 op de video) uitwerkt dat het enige dat vaststaat de liefde is. De liefde voor je kinderen, voor je gezin en anderen. En dat je er alles voor over hebt maar dan ook alles om hen te beschermen.
Weet je, wat hij zegt is inderdaad waar maar veel Amerikanen redeneren: “precies en daarom ga ik nooit met mijn kinderen op pad zonder een geweer en een pistool”. Dat las ik ook in de reacties: er lopen zoveel gekken rond dat we nooit wapens moeten verbieden want dan lopen alleen de gekken met een pistool en nette mensen zoals ik niet. Als er zo’n kerel opduikt in de bioscoop wil ik wel wapens bij me hebben om hem te stoppen. Etc.

Ik denk eigenlijk dat wat er ontbreekt in de redenering het besef is dat de mens geneigd is tot alle kwaad. En dat dit er potentieel bij iedereen uit kan komen, ook bij mij. En dat je nooit moet toestaan dat iedereen wapens draagt omdat je kunt uitrekenen dat het kwaad er af en toe uit komt. Een deel van de oplossing is dat om die redenen de overheid het zwaard niet tevergeefs draagt (geweldsmonopolie heet dat). Maar dan nog moet je erbij zeggen dat het kwaad zal blijven toeslaan zelfs via ‘goede’ mensen.

Zou je misschien dit mogen zeggen: bij alles waar ik die Amerikanen om bewonder, en bij de warmte die ik voel voor een president die publiek over zijn geloof spreekt, er is één ding dat hen ontbreekt en dat is het besef zoals verwoord in de gereformeerde catechismus, dat namelijk een mens geneigd is tot alle kwaad. Het probleem is, zei iemand (beetje gekscherend) na de kredietcrisis, dat Alan Greenspan geen calvinist is. Daarom was er te weinig controle op al die banken. Het probleem is dat Obama zowel als zijn tegenstanders niet beseffen dat de mens – ieder mens – tot  het kwade geneigd is. Als mensen in wezen goed waren, dan zou ik zeggen: geef iedereen een wapen om zich te beschermen tegen ‘het kwaad’. Maar als mensen – alle mensen – van nature geneigd zijn tot het kwade, beperk dan wapenbezit zoveel mogelijk zodat die kwade neiging zo weinig mogelijk schade aanricht. Omdat je nooit weet wie er gek genoeg is om wapens te misbruiken en ook omdat er aan die heilige drive om je gezin te beschermen een grens moet worden gesteld.

Nou ja, over het raadsel Amerika raak je nooit uitgefilosofeerd. ’t Lijkt er overigens op dat ze zelf wel zo’n beetje uitgepraat zijn, financieel dan. Maar dat is weer een ander verhaal.

Resultaten behalen

Waar komt al die onzin vandaan? Antwoord (volgens mij, maar ik heb er geen onderzoekje naar gedaan): dat komt grotendeels uit het HBO omdat elke student verplicht onderzoek moet doen en omdat onderzoek steeds meer verward wordt met enquêtes houden. Uiteraard moet een student studeren, maar vroeger bestond dat uit een mix van boeken en colleges om te leren hoe het zit, plus stage om te leren hoe het werkt. Tegenwoordig kun je op zo’n combi niet afstuderen en is er “onderzoek” nodig volgens het patroon vraagstelling, vragen stellen, antwoorden tellen, conclusie klaar. Bovendien, en nu komt het, het is niet genoeg als de student zelf een vraag bedenkt en onderzoekt, nee hij moet dit bij voorkeur “in opdracht” doen. Hij moet een instelling of bedrijf overhalen om hem een onderzoeksopdracht te geven. En dan begint de narigheid. Dan is er een gezamenlijk belang van student en opdrachtgever om te scoren, dat is om even de krant te halen met je ding. En dat gezamenlijk belang maakt het bijna onweerstaanbaar om resultaten te behalen die goed behapbaar en op het eerste gezicht uitdagend controversieel zijn.

Vervolgens, laten we wel wezen, is het ook voor de media handig en makkelijk om dat onderzoek te brengen als ‘nieuw’ en ‘wetenschappelijk bewezen’. Maar waar gaat het over?

Beter dan Stapel?

Dit hele mechanisme is zwaar uit de hand gelopen bij de fraude van prof. dr. Diederik Stapel, die daar onlangs in zijn boek “Ontsporing” zo onderhoudend over schreef. Hij leverde precies het soort onderzoekjes die het goed doen, dat kinderen die Sinterklaas zien genereuzer worden en dat vleeseters agressief zijn en zo. Nu was het probleem bij hem natuurlijk dat hij die gegevens verzonnen had. Daarom maken instellingen nu al twee jaar lang een flinke slag om de data, de onderzoeksresultaten, beter toegankelijk en verifieerbaar te maken. Om een volgende Stapel te stoppen.

Maar ik vraag me in alle eerlijkheid af: als die data niet gefingeerd waren, was het dan wel waardevol onderzoek geweest? In elk geval was het ook dan onderdeel geweest van een mechanisme dat probeert te scoren met spannende bytes en korte succesjes. Misschien gaat de wetenschap van sociale psychologie juist daar wel over – daar wil ik eigenlijk niet over oordelen. Maar het lastige vind ik dat dit type onderzoek het een en het al wordt en dat visie, bezinning en doordenking daaronder te lijden heeft. Ik ben bang dat we studenten meer leren te tellen dan te wegen. Dat we hen zorgvuldiger dan ooit de meetgegevens laten registreren zonder de vraag te stellen “verstaat gij wat gij meet?”. Zou je die laatste vraag centraler stellen, dan zouden een hoop onderzoeken niet gepubliceerd en hopelijk niet eens gedaan zijn.

Het lastige voor mij, overigens, is dat ik mede verantwoordelijk ben voor het door mij gewraakte mechanisme. Met de ene pet op ben ik bestuurlijk verantwoordelijk voor menig christelijk onderzoekje. Met een andere pet op neem ik deel aan menige discussie die aan zo’n onderzoek wordt opgehangen. Dus ik snap wat er gebeurt – en je zou kunnen zeggen dat het hele gebeuren geen vlieg kwaad doet. Maar als we toch aan bezinning doen aan ‘t eind van ‘t jaar, dan zou ik de vraag willen meenemen of we studenten en onszelf wel verder helpen met al die aandacht voor onderzoeken die steeds korter mee gaan.

Naschrift

Deze blog is intussen gepubliceerd in het Nederlands Dagblad en deze krant publiceerde op 20 december een weerwoord van CHE-lector Peter Blokhuis. Voor niet-lezers van genoemde krant is de reactie na te lezen op de weblog van de CHE.

Blokhuis erkent (net als hieronder in zijn primaire reactie) het probleem dat ik aankaart. Wel beschrijft hij nog eens het nut en doel van praktijkgericht onderzoek: “De samenleving vraagt om professionals die openstaan voor verandering en daar zelf een bijdrage aan kunnen leveren”. En hij roept op om te blijven meewerken aan zulk onderzoek, niet om publiciteit te maken maar om aan onderwijs bij te dragen. “De opdrachtgever is niet iemand die in de krant wil, hij of zij is een leermeester”.

Ik kan me goed vinden in deze reactie. In de laatst geciteerde zin ligt wel een probleem. Vaak willen opdrachtgevers wel degelijk in de krant. Sterker nog, ze verzenden graag een persbericht in de week waarin hun landelijke collecte wordt gehouden, of wanneer ze publiciteit zoeken voor een congres of wat dan ook. Maar – en daar heeft Blokhuis gelijk in – dit betreft niet specifiek HBO-onderzoek. Dit is het bredere probleem dat ‘onderzoek wijst uit’ gewoon het zoveelste PR-instrument wordt.

Geen evangelist

Gerard Vrooland is geen doorsnee dominee zoals ik. In Sliedrecht waar hij in 1999 intrede deed als predikant, heeft hij samen met zijn vrouw Carolien zich gestort op een eigensoortig stuk jeugdwerk en op hun projecten Kerk in de Kroeg en Kerk op Straat. Dat deden ze eerst binnen de plaatselijke kerk en gaandeweg daarbuiten, waarbij KopS (Kerk op Straat) voor Gerard intussen zijn kerk geworden is en niet een project dat hij erbij doet. Typerend is dat hij zich bij dat alles geen evangelist wil noemen maar pastor. Eigenlijk heeft hij een broertje dood aan evangelisten, want dat straalt zo erg uit “wij zijn goed en jij bent het pas als je verandert”. Eerst had de titel van het boekje dan ook zullen zijn “Stop de evangelisatiekoorts”, maar iemand had hem getipt dat dit niet zo goed zou overkomen. In plaats daarvan kwam nu de ondertitel “straatpastoraat is verbinden” en dat betekent zowel het verbinden van wonden als ook de verbinding leggen met wat er goed en van God is in die ander. Vrooland is er zelf een levend voorbeeld van.

Ontwapenend

Het boekje bevat naast ervaringen en verhalen ook gedeelten met Bijbelse uitleg en verantwoording, door de auteur af en toe “excursus” genoemd. Ik moet bekennen dat ik daar de weg in kwijt raak, omdat ik zijn associatieve argumenten niet kan volgen. Maar het levensechte verhaal van deze pastor die zoveel van God en van mensen houdt, maakt het meer dan goed. Kijk eens, het gaat natuurlijk om een dominee die in de ‘gewone’ kerk  onvoldoende ruimte heeft ervaren en dat is pijnlijk. Dus het kan niet anders dan dat het boek begint met de beperkingen van de kerk en met de wonderlijke manieren waarop God deuren opende buiten de kerk. Prima. Als het daarbij blijft (zoals vaak in dit genre) dan krijg ik er jeuk van. Maar het ontwapenende van “De kroeg als Gods akker” is dat Vrooland ook eerlijk vertelt over zijn eigen beperkingen en vergissingen – en dat hij bovendien per saldo de verbinding met de kerk open houdt. Als hij vertelt over een Henk en een Alie met wie hij zo’n goed contact had dat hij hen wel medewerker wilde maken, maar dat het uiteindelijk vies tegen viel – dan voel ik me als pastor met hem verbonden want zulke dingen overkomen mij ook. Tegelijk verwarmt het me om te lezen hoe Gerard dan gewoon rustig door gaat met zijn verbindende werk en de timing in Gods hand laat. Als iemand wel contact houdt maar zo te zien de grote stap niet zet, dan denkt Gerard simpelweg “Misschien moet ik bij hem wachten tot hij op zijn sterfbed ligt”.

Intussen: Gerard Vrooland blijft wekelijks de kroegen bezoeken in Sliedrecht en eens in de maand is er Kerk in de Kroeg – er is een café waar ze op zondagmorgen hartelijk welkom zijn als ze maar op tijd vertrekken voordat de grotere innemers arriveren. Daar bestaat een kostelijke reportage van, die de EO maakte.

Als ik ooit in de goot raak, dan zou ik heel graag Gerard Vrooland ontmoeten die eerst een arm om me heen slaat en pas daarna me uitnodigt om de steun van God te ervaren. En voordat het zover is, vind ik het heel mooi om via zijn boekje te leren over de verbindende kracht van Gods liefde die alles overwint.

• http://www.pand33.nl

n.a.v. Gerard Vrooland, De kroeg als Gods akker. 223 pagina’s | ISBN: 9789081950831  | Uitgeverij Maatkamp. Als paperback € 15,95, als e-book € 9,95.

Met dankbaarheid toon ik hierbij de foto die de familie gebruikt heeft voor de rouwkaart. Deze zomer gemaakt toen hij voorging in de bruiloft van zijn dochter. Dit is hoe ik hem heb gekend: trouw, liefdevol, de handen open naar God toe.

Paul hield van het woord van God en van preken – en hij was daar zó creatief in. Ik ben dankbaar dat ik, waar ik zelf geen woorden heb, toestemming kreeg om Pauls laatste preek te publiceren en die gaat over Jona 2 – het lied van Jona in de vis. Hier is geen toelichting bij nodig. Ook geef ik een verwijzing naar het condoleance register, waar u allereerst de gegevens over de begrafenis vindt en verder gelegenheid om een reactie achter te laten (inschrijving gesloten, de link wijst naar een pdf). 

Zo begint de preek:

Weet u wat ik nou zo aardig van u vind? Dat die vis, die mij inslikte, bij u nog steeds een symbool is, blijkbaar. Dat u nog steeds, zoveel jaren na dato, aan mij, Jona, terug denkt! Achter op uw auto’s. Had ik niet gedacht!

Trouwens, die vis, daar is wel het een en ander over te doen geweest. Ik ben eens zo’n boekenpakhuis in gelopen – bibliotheek noemen jullie dat geloof ik – daar vond ik een artikel van een bioloog die helemaal had uitgeplozen wat voor soort vis dat was, die mij oppeuzelde. En een theoloog heeft een boek over mij geschreven, dikker dan het boek dat over mij in de bijbel staat. En die theoloog zegt, dat die vis er nooit geweest kan zijn. Vissen eten geen mensen in hun geheel op en als ze dat al doen spugen ze die zeker niet ook weer in hun geheel uit. Kan niet. En een andere geleerde meneer, die schrijft een lang artikel, dat die vis wel echt is geweest…

Nou dan denk ik, waar zijn we nou helemaal mee bezig. Die mensen missen de boodschap uit mijn verhaal. Zo druk zijn ze met randverschijnselen. En daarom ben ik vanmorgen maar weer naar de Tehuisgemeente gekomen. Toen ik hoorde dat uw dominee over Jona zou gaan preken, dacht ik: dat kan ik beter maar zelf doen. Sorry, dominee! Want mijn verhaal is geen biologie en ook geen biografie. Het staat in de bijbel, om u mensen van de Tehuisgemeente iets te leren. Niet over vissen, maar over vissen van mensen. Mensen redden! En wat een offer daarvoor nodig is!

Nou, waar waren we gebleven. Vorige week. In plaats van naar Nineve, ging ik naar Tarsis. Op een schip vol heidenen. Toen kwam die storm. Van God. Die was boos op mij. Dus ik moest ik mezelf opofferen om die heidenen te redden. Dat was een lesje mensen redden. En die heidenen bekeerden zich, nota bene. Dat zal je altijd zien. En ik werd overboord gegooid. De zee in. De diepte in.

Ik heb het vorige week al gezegd, dacht ik. Over de zee. Wij joodse mensen, wij hebben geen zeebenen. De zee is niks voor ons. Jullie Nederlanders zijn daar beter in. Jullie bevaren de wereldzeeën. Jullie hebben de grootste havenstad ter wereld, Rotterdam. Als het water te hoog komt, leggen jullie hogere dijken aan.

Maar wij… Voor ons is water altijd gevaar. Ik ken geen bijbelverhaal, waarin de zee er goed van af komt. Water, zee, wij denken dan aan dood en verderf. We denken ook aan God. Maar dan aan zijn boosheid. Da’s net een grote storm op zee. Nou daar weet ik alles van. Mensenlief, wat ging het te keer. Wat was God boos. Op mij!

Nou, ik werd dus overboord gejonast. Van je 1,2,3 in Godsnaam. Plons. En net toen ik dacht dat mijn laaste uur geslagen had, was daar die vis. Hap, slik, weg Jona.

Ja, die vis. Een walvis? Een Potvis? Geen idee. Daar was het veel te donker voor. Toen daarnet dit verhaal werd voorgelezen, hoorde ik dat God die vis gestuurd zou hebben…! Daar hoor ik van op. Dat idee had ik toen echt niet. Ik dacht: mijn laatste uur is geslagen. Ik ben op weg naar het dodenrijk.

Jullie noemen dat geloof ik een ‘bijna dood-ervaring’, toch? Dat mensen een mooi licht zien en diepe vrede voelen. Nou, dan had ik zeker geen bijna-dood ervaring. Niks licht. Pikkedonker daar in die vis. Niks vrede. Doodsbang was ik. Geen bíjna-dood-ervaring, maar een helemaal dood ervaring.

En ja, dan wil je wel bidden. Doen alle mensen als ze de dood in de ogen zien. BIDDEN. Nood leert bidden, zeggen ze. Nou mij niet. Het was dat ik vroeger in de tempel iedere week een psalmversje moest leren. Toen baalde ik daarvan. Vroeg ik aan de rabbi: waar hebben we dat nou voor nodig. Psalmen uit je hoofd leren, terwijl je ze zo uit het boekje kan zingen!? Of van de muur…

Maar daar diep in de zee, in de buik van die vis, zonder liedboek, daar begreep ik waarom ik die psalmversjes uit m’n hoofd moest kennen. Want in de nood leer je niet bidden, maar in de kerk. Daar doe je de gebeden op, die je in de nood nodig hebt. In die vis schreeuwde ik naar God. Flarden van Psalmverzen. Als vanzelf kwamen die op. En ze pasten precies bij wat ik daar meemaakte in de zee, in de vis.

Ja, zoals het u daarstraks werd voorgelezen, ziet mijn gebed er keurig uit. Nette zinnen, keurig op rijm.  Maar dat heeft de schrijver gedaan die mijn verhaal heeft opgeschreven. Gelooft u me, ik schreeuwde naar God. Onsamenhangend, flarden van bekende psalmverzen, die ik ooit uit m’n hoofd moest leren. Toen begreep ik niet waarom. Maar daar in de zee, daar kon ik bidden. Schreeuwen naar God. Nood leert niet bidden. Als het je goed gaat, zorg dan dat je bidden leert. En leer het je kinderen. Voor als je ooit eens overboord valt in het leven….

Zo schreeuwde ik naar God. Bij Hem moest ik zijn. Het waren zijn golven die over me heen sloegen. Golven van boosheid. Omdat ik geen mensen wilde redden. Gods boosheid. Gods golven. Daarom riep ik tot Hem. God had me dit aangedaan. Alleen Hij zou me kunnen redden.

Iemand vertelde me, dat ze in jullie tijd geloven dat God niks met het lijden te maken heeft. Nou ik weet wel beter. Zijn golven van boosheid sloegen over mij heen. God gaf me een pak voor m’n broek. Dus Hem moest ik aanroepen om hulp. En God hoort. Da’s nou zo fantastisch van mijn God. Hij is er altijd voor zijn mensen. Als ze tot Hem roepen, luistert Hij. Geweldig he! Nee, mensen die Hem niet dienen daar moet Hij niets van hebben. Die helpt hij niet….

Wat zegt U? Die mensen op het schip dan? Dat waren toch heidenen? En die werden door God gered?……… Eh….. Ja, daar hebt u weer gelijk in. Goed. God hoort de zijnen! Dus die vis had z’n buik vol van mij en spuugde me uit op het strand. Oef… Op het nippertje gered. Wat was ik blij! Maar ik had het eigenlijk steeds wel geweten: God laat zijn kinderen nooit in de steek. Zelfs in het dodenrijk niet!

AMEN!

O, pardon, daar wil nog iemand wat zeggen. Ja?  Oh, over die vis. Op uw auto. Ja mooie herinnering aan mijn verhaal van die vis…. Niet? Jezus.. Daar hadden jullie het vorige week ook al over. ………

Oh, dat visje op uw auto verwijst niet naar mij, maar naar Jezus. Grieks voor vis is ICHTHUS. Iesous CHristos Theou HUios Sotèr. Jezus Christus, Zoon van God, verlosser. Niet de vis van mij dus. Nou jammer…

Hoe zegt U? Toch ook mijn Vis? Jezus heeft gezegd, dat hij net als Jona drie dagen en drie nachten in het dodenrijk zou zijn? Tussen kruis en opstanding. Drie dagen en nachten tussen goede vrijdag en Pasen? Net als ik. Om mensen te redden. Jezus zonder schuld. Niet op de vlucht, maar gehoorzaam tot in de dood. En ik, ongehoorzaam op de vlucht. Gered, door Gods genade. Door het water heen…. Om mensen te redden.

Zo zo, vergeleken met Jezus ben ik een mensenreddertje van niks. Jullie zijn van na Jezus. Ik hoop toch wel dat jullie het beter doen.

AMEN

Voor wie haar kenden: ruim een jaar geleden heb ik op deze site een artikeltje gewijd aan haar 80e verjaardag. Destijds leek het al af te lopen, maar ze kreeg er nog ruim een jaar bij. In die periode is ze nog overgrootmoeder geworden, van Joep die het eerste zoontje is van onze dochter Judith en haar man Johannes.

Aan het begin van dit artikel zie je moeder toen ze 14 jaar was. De foto werd, in het laatste jaar van de oorlog, gemaakt door een professionele fotograaf vlak voordat het meisje vanwege de honger vanuit Schiedam naar Friesland zou gaan. Die foto (ze was ‘opgemaakt’ met houtskool) werd genomen in het besef dat het de laatste zou kunnen zijn. Maar ze kreeg nog een heel leven, met zorg en zegen, en met mijn vader Karel Smouter die als predikant begon in Valthermond.

Hieronder treft u een van de laatste foto’s, met vier geslachten, waarop te zien is dat ze ver heen was maar het vreugdevolle moment heeft ze nog intens meegemaakt. Boven haar hoofd, nog net zichtbaar, het wandbord waarop te lezen is uit Psalm 90: “Here, gij zijt ons een toevlucht geweest van geslacht tot geslacht”. En dat is de waarheid.