In oude steden vind je schitterende historische gebouwen en die blijven de moeite van het bekijken waard. . . . → Lees verder: Liefde als bouwplan]]>

nav dr. Govert Buijs, Publieke liefde – Agapè als bron voor maatschappelijke vernieuwing in tijden van crisis. Inaugurele rede aan de VU, op 3 februari 2012

In oude steden vind je schitterende historische gebouwen en die blijven de moeite van het bekijken waard. Maar als je iets wilt verbouwen of er dreigt wat scheef te zakken, dan wordt het erg lastig als je de bouwtekeningen niet meer hebt. Wat is een dragende muur en wat kan weg? Of, ander voorbeeld, een Stradivarius is en blijft een schitterende viool. We weten vrij veel over zijn techniek, maar het echte geheim van zijn violen – we weten het niet meer.

Met deze voorbeelden illustreert dr. Govert Buijs het begin van zijn zoektocht naar het geheim van onze westerse beschaving. Nog altijd hebben we een samenleving waar de halve wereld jaloers op kan zijn, vanwege onderwijs en zorg en een redelijke verdeling van de welvaart. Maar de verschillende crises van dit moment brengen nadrukkelijk de vraag op tafel waar deze samenleving op stoelt, wat het achterliggende bouwplan is. In zijn rede waarin hij op 3 februari de Abraham Kuyper leerstoel voor politieke filosofie en levensbeschouwing aan de Vrije Universiteit aanvaardde, betoogt Buijs dat agapè, liefde in de zin waarin de Bijbel erover spreekt, de hoofdlijn van dit bouwplan is. Zijn rede leest als een fascinerend verhaal. 

Uitwerking van ‘compassie’

Onlangs publiceerde een CDA-commissie het rapport “Nieuwe woorden, nieuwe beelden” waar Govert Buijs naast anderen aan meewerkte. Je vindt daarin een hoofdstuk over “de kracht van compassie”. De rede die Buijs nu hield kun je zien als de Bijbelse en culturele uitwerking van dat begrip. Want uiteindelijk zit achter compassie niets minder dan liefde, liefde in de betekenis van zorgen met hart en ziel, van betrokken zijn op de ander, van caritas. En dat hele begrip is natuurlijk niet populair vandaag de dag. Linkse lui zijn blij dat we eindelijk verlost zijn van liefdadigheid omdat de staat het opknapt. Jonge rechtse rakkers willen veel van de zorg graag terug brengen naar de privé-sfeer, naar de caritas. Maar over één ding zijn links en rechts het eens: caritas is een begrip uit, van en voor de private sfeer. In de grote-mensen-wereld van samenleving, politiek en economie heeft het geen plaats. Daar gaat het om resultaat, om geld, om macht.

En juist tegen dat idee houdt Govert Buijs zijn rede: agapé (liefde) is het bouwplan van onze samenleving en publieke liefde heb je nodig voor maatschappelijke vernieuwing. “Moeten wij als burgers van een land van elkaar houden?” zo vraagt Bas Heijne zich af in een essay en Buijs antwoordt: “Nee, dat hoeft niet. ‘Houden van’ is het woord niet. Maar of we zonder een vorm van publieke liefde kunnen in een samenleving, althans een samenleving als de onze, die zichzelf in feite zeer hoge morele standaarden oplegt, is een open vraag.”

Daar zijn geen woorden voor

Liefde is natuurlijk al een belangrijk woord in het Oude Testament en in het Nieuwe wordt het ‘t centrum van alles: Agapé. Je zult het niet geloven, maar dat hele woord bestond niet in de Griekse wereld. De vertalers van de Septuaginta hebben het moeten uitvinden om in het Grieks iets te kunnen zeggen als “ahav” – God liefhebben omdat hij ons liefheeft en je naaste als jezelf. Daar was geen woord voor: je had eros voor je weet wel, en philia voor een verbondenheid met je gelijken. Aristoteles (Griekse cultuur bij uitstek) achtte vriendschap tussen God en mens onmogelijk, omdat philia alleen kan voorkomen tussen gelijken. Maar liefde die eerst de grootste kloof overbrugt (tussen God en mens) en daarna allerlei kleinere kloven, daar was geen woord voor. Daar zijn nog steeds geen woorden voor, zou je zeggen, maar de vertalers smeedden er het woord agapé voor. En voor alle schrijvers van het Nieuwe Testament werd dit nieuwe begrip met oude wortels de manier om Gods liefde in Christus en de liefde van christenen over grenzen heen aan te duiden.

Publieke structuren

Buijs volgt de sporen van deze agapé in een adembenemend betoog dat springt van Basilius de Grote naar de Meester van Alkmaar en van de gilden in de Middeleeuwen naar de jonge jaren van Adam ‘marktdenken’ Smith, met een flinke tussenstop bij de fresco’s van Ambrogio Lorenzetti in het Palazzo Publico van het Italiaanse Siena. Ik voelde me daarbij eerlijk gezegd soms in een roman van Dan Brown en er zal best wat op af te dingen zijn. Maar volstrekt overtuigend vind ik de hoofdlijn, dat namelijk juist de publieke structuren van onze samenleving (zorg en onderwijs, bestuur en economie) gebouwd zijn op het stramien van commitment, verbondenheid, ja uiteindelijk liefde. En dat je bij de vernieuwingen die nodig zijn vanwege de huidige crises, de boel verder kunt verprutsen als je niet af en toe in dit oude bouwplan kijkt.

Het aardige aan Buijs’ benadering is overigens dat hij niet blijft hangen in een loflied op de liefde want dan werd het allemaal wat te rozig. Hij laat ook zien waar het met de beste bedoelingen fout loopt. Bijvoorbeeld hoe Adam Smith, vader van het marktdenken, als Calvinist mooie idealen had die met agapé verwant waren, maar wel verzuimde te controleren of ‘de markt’ altijd zo liefdevol werkt. En in bredere zin is het best riskant om structuren te bouwen die de liefde vorm moeten geven. Dan ben je, met een woord van T.S. Eliot, bezig met “dreaming of systems so perfect that no one will need to be good” en dat gaat niet werken. Met dat soort dromen is de politiek bezig tot de dag van vandaag en het moet nog blijken of we door de crisis wakker worden.

Govert Buijs is zijn werk op de stoel van Abraham Kuyper begonnen met een rede die hout snijdt voor de grondslagen van politiek handelen. Mij bepaalde hij bij wat misschien wel de krachtigste christelijke bijdrage aan de politiek is. Tal van christelijke ‘standpunten’ zijn helaas gesneuveld en al lang vergeten, maar weet je wat het is: liefde blijft. Liefde als bouwplan in dit geval.

Willem Smouter, Apeldoorn.

Dr. Harmen U. de Vries is pastor en theoloog. Hij werkte jarenlang als geestelijk verzorger en is nu gemeentepredikant in Amsterdam-Buitenveldert. In 2006 promoveerde hij op een proefschrift over de dienst . . . → Lees verder: Hoe worden de doden opgewekt?]]>

Vandaag verschenen in Opbouw, zie www.opbouwonline.nl

Dr. Harmen U. de Vries is pastor en theoloog. Hij werkte jarenlang als geestelijk verzorger en is nu gemeentepredikant in Amsterdam-Buitenveldert. In 2006 promoveerde hij op een proefschrift over de dienst der genezing. In zijn boek “Hoe worden de doden opgewekt?” zie je hem als pastor en theoloog tegelijk. Pastoraal gezien is het natuurlijk een belangrijke vraag: wat mogen we ons concreet voorstellen bij het geloof in de opstanding? Op die vraag moet je in dit boek niet zomaar een stichtelijk antwoord verwachten. Nee, De Vries schreef een echt wetenschappelijke studie naar wat de Bijbel ons hierover leert. Een studie dus naar de teksten en hun betekenis, in samenhang gelezen.

De hoofdlijn is dat eerst de weinige teksten uit het Oude Testament aan de orde komen die over leven na de dood spreken. Daarna volgen de teksten tussen het Oude en Nieuwe Testament in, waarin veel maar heel verschillend over dit onderwerp geschreven wordt. En ten slotte de vele teksten uit het Nieuwe Testament, met Paulus voorop en daarna de evangeliën en andere teksten.

Dwaas

Het is natuurlijk wel een uitdaging om met de vraag “Hoe worden de doden opgewekt?” bij Paulus aan te komen, want als bekend (1 Korintiërs 15: 35v) is zijn primaire antwoord op die vraag: “Dwaas die u bent!”. De Vries ziet dit niet als typering van de gestelde vraag (dan had het boek erg kort kunnen zijn), maar als afwijzing van de kritisch-ongelovige positie van waaruit de vraag gesteld werd. En het is natuurlijk waar: Paulus gaat vervolgens wel uitvoerig op de vraag in. Toch doet hij dat volgens mij meer om te tonen dat het dwaas is om precies te willen weten “hoe het zit” dan om bouwstenen te bieden waarmee wij een model kunnen vormen van de contouren van het opstandingsbestaan. Het is als met zaad, zegt de apostel. Een zaadje lijkt voor geen meter op het gewas dat eruit groeit, maar toch hoef je niet te twijfelen of het wel om dezelfde identiteit gaat. En als je bedenkt hoeveel soorten lichamen God kosmosbreed gemaakt heeft, dan zul je straks nog versteld staan. Aldus ongeveer de apostel.

Opstandingslichaam

Gelukkig is De Vries trouwens ook wel terughoudend in zijn conclusies. De hoofdlijn is: terwijl oudere teksten soms over terugkeer naar dit leven spreken en soms over geborgenheid in de eeuwige toekomst, leert het Nieuwe Testament ons beiden en die twee ontmoeten elkaar in de opstanding van Christus uit de dood. Het boek leunt zwaar op N.T. Wright en dat is mooi: een nieuw opstandingslichaam in een vernieuwde kosmos is de centrale inhoud van de nieuwtestamentische toekomstverwachting. Het gaat dus niet om zielen die op een wolk zitten en op een trompet blazen, maar om mensen met een echt lichaam die leven op de vernieuwde aarde. Dat lokt inderdaad uit om meer te willen weten. De Vries laat zien dat het Nieuwtestamentisch spreken zowel continuïteit als discontinuïteit bevat. Zoals Jezus na zijn opstanding zowel herkenbaar als ook heel anders was. De auteur legt de aanwijzingen uit de Bijbel eerbiedig en nauwkeurig naast elkaar en betoogt dat de verschillende bouwstenen weliswaar geen blauwdruk vormen maar wel zicht bieden op de contouren van het opstandingslichaam. Toch vraag ik me bij de uitwerking voortdurend af of we met het combineren van bouwstenen de bedoeling van de Bijbel wel recht doen. Zo kun je lezen dat we in de opstanding weliswaar als engelen zullen zijn, maar met dien verstande dat we wel eten en drinken want er is een ‘messiaans banket’ (pag. 238), hoewel de aard van de spijsvertering onzeker blijft. En omdat volgens de Bijbel de liefde blijvend is, “is het te verwachten dat een bepaalde vorm van sociaal functioneren deel zal uitmaken van het opstandingsbestaan”, waarbij het “eveneens waarschijnlijk is dat in het sociale verband van de toekomst herkenning een niet onbelangrijke rol zal spelen” (pag. 280). Ik voel bij deze uiteenrafeling eigenlijk alleen vervreemding. Komt dat omdat ik meer pastoraal dan wetenschappelijk gebouwd ben? Dat is inderdaad zo. Maar toch vraag ik me ook af of de geloofstaal van apostelen en profeten het wel verdraagt om eerst analytisch ontrafeld en daarna tot een model herbruikt te worden. Je kunt filosoferen of we elkaar straks zullen herkennen. Maar Paulus lijkt het omgekeerde te opperen. “Nu kijken we nog in een wazige spiegel, maar straks staan we oog in oog.” Huub Oosterhuis bracht dat meesterlijk onder woorden in een gedicht over de opstanding: “Mensen komen mij tegemoet – wij zijn in bekenden veranderd”. Straks zullen we ons afvragen of we hier elkaar wel echt kenden en liefhadden en verstonden…

Hogere dimensies

Al het onderzoek loopt uit op een slothoofdstuk met reflectie: in de opstanding zullen we dezelfde mensen zijn, maar we zullen het heel anders zijn. Met gebruik van een “hogerdimensionaliteitsmodel” probeert De Vries een en ander inzichtelijk te maken. En hoewel die woorden ingewikkeld zijn, vind ik de poging zo gek nog niet. Leg aan een cirkel eens uit dat er zoiets als ruimte bestaat – dat is niet te bevatten maar het is wel waar. Zo is het aan sterfelijke mensen als wij nauwelijks uit te leggen wat de eeuwigheid inhoudt. Dat toch geprobeerd te hebben is geen kleine prestatie van dr. Harmen U. de Vries.

• Zie bijdrage van De Vries op Theoblogie met een mooie samenvatting en toespitsing

N.a.v. Harmen U. de Vries, Hoe worden de doden opgewekt? Op zoek naar de contouren van het opstandingsbestaan. Zoetermeer, 2011. ISBN 9789023925699. 350 pag., € 22,50.

Voor de goede orde: deze zaak zit niemand lekker. Om te beginnen kun je . . . → Lees verder: Mauro zit me niet lekker]]> De zaak-Mauro zit me niet lekker. Het gaat natuurlijk om de achttien jaar oude Mauro uit Angola, die terug naar zijn land moet maar volkomen ingeburgerd is.

Voor de goede orde: deze zaak zit niemand lekker. Om te beginnen kun je begrijpen dat deze knul van achttien met een Limburgse tongval maar moeilijk terug naar huis kan. Verder is het uitermate ongelukkig dat er Kamerdebatten gehouden worden over een individuele jongeman. De bedoeling is daar dat ze wetten toetsen en de regering controleren; zodra je over één individu gaat praten, komt er meteen een algemene kwestie aan de orde en kan de minister haast niet terug, net als in 1997 met de Amsterdamse kleermaker Zekeriya Gümüs.

Maar mij zit het om nog een reden niet lekker en dat is omdat ik tot heden mezelf altijd aan de “goede” kant zag staan, namelijk om iemand met wie veel te lang gesold is, toe te willen laten. Maar in dit geval lijkt me dat de minister gelijk heeft – ook al vind ik dat de jongen nu vanwege gewekte verwachtingen zou mogen blijven.

Wat mij stoort is dat ik in de media belangrijke informatie mis. Ik lees het Nederlands Dagblad en dat wijdde er gisteren zowel als morgen een commentaar aan. Gisteren was te lezen dat hier onmenselijk geredeneerd werd en “in een beschaafd land mogen asielzoekers nooit het slachtoffer worden van een falende of – nog erger – lakse overheid”. Morgen schrijft Peter Bergwerff “recht kan onrecht worden als toepassing ervan leidt tot een ethisch laakbare uitkomst”. Nu is er een initiatiefwetsvoorstel in de maak van Christenunie en PvdA dat kortweg inhoudt: minderjarige asielzoekers die langer dan acht jaar in Nederland zijn mogen blijven. Voor minderjarigen zonder ouders geldt een termijn van vijf jaar. Voorwaarde is wel dat hun lange verblijf te wijten is aan falen van de overheid.

Maar bij dat laatste zit ’m nu net de kneep. Het wetsvoorstel heeft het over falen van de overheid, ND-commentaar spreekt zelfs van lakse overheid, maar dat lijkt me alleen aan de orde als er zoveel jaren met een gezin gehusseld wordt dat de kinderen geworteld raken. Wat ik niemand hoor zeggen, dat is dat AMA’s (alleenstaande minderjarige asielzoekers) op basis van aangenomen regels niet uitgewezen mogen worden. De gedachte was: een kind kun je niet uitzetten. Laat ’m dan hier blijven tot zijn achttiende en dan, zo goed mogelijk begeleid, terug gaan. Ik herinner me dat AMA’s om die reden volstrekt afgesloten woonden, zodat zelfs kerkelijke vrijwilligers er niet bij mochten. Kennelijk is dat bij Mauro anders en kon hij bij pleegouders terecht. Voor zover ik kan zien – maar corrigeer me als ik het verkeerd heb – is de overheid dus helemaal niet falend of laks, maar voert een humane regel uit. Zo bezien begrijp ik dat de minister zegt: het is van meet aan duidelijk geweest dat deze jongen op zijn achttiende terug moest.

Nu kun je erover discussiëren of dit een verstandige regel is. Er is iets voor en er is iets tegen en het blijft uiterst pijnlijk. Maar voor zover ik zie, zouden CU en PvdA duidelijk moeten maken of ze deze regel willen herzien. Pleiten zij ervoor om alleenstaande kinderen uit te zetten of accepteren ze dat ouders die hun kind voor z’n dertiende alleen op het vliegtuig zetten, automatisch een “goede” toekomst voor hun kind mogen verwachten?

Voor alle duidelijkheid: bij Mauro zijn intussen zodanige verwachtingen gewekt dat ik hoop dat hij mag blijven. Maar ik hoor liever niet over falende of lakse overheid zolang we de humaan bedoelde regel verzwijgen dat alleenstaande minderjarigen niet uitgezet mogen worden. En bij het initiatief-wetsvoorstel hoop ik op een deugdelijke onderbouwing. En eigenlijk hoop ik dat iemand me kan vertellen dat ik me vergis. Zodat ik weer de vertrouwde keuze kan maken om kwetsbare mensen te willen verdedigen tegen een lakse overheid.

PS: in NRC van vanavond (waar ik ook abonnement op heb…) staat de kwestie van het niet uitzetten van Mauro’s wél duidelijk uitgelegd. Inderdaad zijn AMA’s tot hun achttiende legaal en meestal verdwijnen ze daarna in de illegaliteit. Het initiatief van PvdA en CU wordt ook hier genoemd als “oplossing”, maar zonder uitleg hoe zij willen voorkomen dat het gegarandeerd succesvol wordt om veel te jonge kinderen hierheen te sturen.

Tja, dat van die namen begrijp ik ook niet altijd. Maar verder begrijp je . . . → Lees verder: Geboortekaartje van de hele wereld]]> Wij kregen onlangs een geboortekaartje en daarop stond: “Met dankbaarheid berichten wij dat wij van God ons eerste kind gekregen hebben. Hij heet Hendrik Anton Peter, wij noemen hem Jeroen”.

Tja, dat van die namen begrijp ik ook niet altijd. Maar verder begrijp je zo’n geboortekaartje precies. Dit zijn mensen die intens blij zijn met hun eerste kind en die belijden dat ze dat kind van God gekregen hebben. Dat begrijp je precies en je gaat die mensen feliciteren enzovoorts. Stel je nou eens voor dat iemand op een andere manier zou reageren en zou zeggen: “kom kom, zit daar niet heel iets anders achter? Waar waren jullie negen maanden geleden en hoe ging dat allemaal?”. Dan zou je zeggen: wijsneus, er staat een heleboel niet op dat kaartje waar jij niks mee te maken hebt. Maar het is wel helemaal waar: wij hebben ons eerste kind van God gekregen. En ik vind zelfs: als dat niet op een of andere manier op het kaartje staat, dan doe je daarmee de werkelijkheid onrecht en dus God onrecht. Dat geloof ik met heel mijn hart. 

Welnu, Genesis 1 is zoveel als het geboortekaartje van de hele wereld. En het is een kaartje dat door God zelf verstuurd is, want de auteurs zijn geïnspireerd door de heilige Geest.

Het is niet zo raar om het met een geboortekaartje te vergelijken, want in het Hebreeuws heet het zelfs zo. Er staat “dit zijn de toledot (geboorten) van de hemel en de aarde” – daarom heet het boek Genesis, geboorte. Het is het geboortekaartje dat door God zelf verstuurd is en het luidt “In het begin schiep God de hemel en de aarde” en wat daar verder volgt. En ik geloof dat met heel mijn hart.

Wijsneus

Stel je nou eens voor dat er iemand is, die dat kaartje leest en zegt “is dat nou wel zo? Heeft dat dan geen miljoenen jaren geduurd en is de hemel echt wel een harde koepel waar je sterren aan kunt hangen? En hoe kan het dan dat God op de eerste dag het licht schiep maar pas op de vierde dag de zon, maan en sterren? En leven wij niet in een uitdijend heelal met miljarden lichtjaren?”. Dan zou je zeggen: “hoor eens, wijsneus, er is nog wel meer gebeurd dat hier niet allemaal in staat. Was jij erbij toen God de aarde grondvestte (Job 38)? Er is veel meer gebeurd maar daar heb jij niets mee te maken; wat hier staat dat mogen wij gewoon geloven.”

Maar nu wat anders. Ik ga terug naar het geboortekaartje van Jeroen. Stel je voor dat die wijsneus gaat studeren voor dokter, misschien wordt hij zelfs gynaecoloog. Dan is het zijn vak om te leren hoe dat precies gaat met de vruchtbaarheid. Dan moet hij leren over eitjes en zaadjes, over celdeling en erfelijk materiaal, over het innestelen in de baarmoederwand en nog veel meer dingen waar ik niks van weet. Dat allemaal te gaan bestuderen, daar is niets verkeerds aan. Sterker nog: het is goed dat het gebeurt en christenen mogen daar met een gerust hart en een vrij geweten aan mee doen.

Dat stelt je wel eens voor lastige vragen. Bijvoorbeeld als het gaat over vruchtbaarheid, over kinderen krijgen of kinderloos blijven. Wat leert ons de Bijbel daarover? De Bijbel is daar heel duidelijk over: de Heer opende haar baarmoeder. Of de Heer sloot haar baarmoeder toe. Wat moet je daarmee als christendokter? Antwoord: dat moet je geloven. Het staat er niet voor niks, het is zo.

Dan krijg je een 1

En toch – en nu wordt het lastig – als student en als arts in opleiding kun je met dat antwoord geen genoegen nemen. Het is je taak dan om verder te gaan. Om te studeren, onderzoek te doen, proeven te nemen en theorieën te ontwikkelen en op die manier geneeswijzen te vinden die mensen kunnen helpen bij het vreselijke verdriet van kinderloosheid. En intussen, als je christen bent dan geloof je ook die andere werkelijkheid, dat namelijk de Heer opent en sluit. Wanneer je als christenstudent tentamen doet over de vruchtbaarheidsleer, en je moet verklaren waarom een bepaalde vrouw onvruchtbaar blijft, als je dan antwoordt: “omdat God haar baarmoeder toesloot”, dan krijg je een 1 voor dat tentamen. En terecht. Want de clou van wetenschap is nu juist dat je probeert de duizelingwekkende geheimen van de geschapen werkelijkheid te ontrafelen.

En dat mag je doen met een vrij geweten. De Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt daarover zo prachtig: “wij kennen God op tweeërlei wijze, door de schepping en onderhouding van de wereld en nog meer door zijn heilig en goddelijk woord”. Het is dus terecht om je te verdiepen in de werkelijkheid, om die te ontrafelen en te proberen die te beheersen. Zo goed als een boer die weet dat dorens en distels een gevolg van de zondeval zijn, toch moet proberen ze uit te roeien. Zo goed mag die dokter alles doen om mensen te helpen toch kinderen te krijgen, zonder de vrees of God het wel goed vindt.

Ik kan me wel voorstellen dat het voor die dokter soms lastig is om die twee werkelijkheden te combineren. Trouwens, ik kan me voorstellen dat dat voor een patiënt lastig is: hoe combineer je dat als gelovige, dat het allebei waar is? Dat je geneesmiddelen gebruikt en high tech hulp inroept en dat je er tegelijk ook voor bidt. Dat kan moeilijk zijn het is goed om elkaar te helpen, en het is goed om daar luisterend en biddend mee bezig te zijn. Maar het is wel gewoon allebei waar, zonder gewetensproblemen.

Goddelijke vruchtbaarheid

Nu een stap verder. Stel je nou voor dat er een groep christelijke gynaecologen is die supergeleerd zijn, toonaangevend in de wetenschap en die alle literatuur over onverklaarbare vruchtbaarheid doorgenomen hebben. En die geconstateerd hebben: het is niet zo simpel als in de boekjes staat, want er is nog heel veel dat de wetenschap niet kan verklaren. En dan hebben ze daarnaast authentieke getuigenissen van mensen die op gebed genezen zijn van onvruchtbaarheid. Stel je nou voor dat deze mensen uit diep ontzag voor God en voor de Bijbel besluiten om een nieuw wetenschappelijk model te maken, waarin ze zeggen: het is wetenschappelijk bewezen dat er méér is dan wat je medisch kunt verklaren op het gebied van de vruchtbaarheid. En dat er serieuze aanwijzingen zijn dat het echt zo is dat de Heer de baarmoeder opent en sluit. En zo komen ze tot het “Model van Goddelijke Vruchtbaarheid”.

Als dat zou gebeuren, dan zou ik daar sympathie voor hebben, want er is ook meer dan wat we met al ons gedokter kunnen beheersen. En toch, toch is het vreselijk riskant om zo’n alternatief model – alternatieve geneeskunde voor christenen – te maken. Want je kunt uitrekenen dat een volgende generatie daar weer gaten in schiet en dat op een dag dat alternatieve model in elkaar stort. En wat dan?
Nou ja, voor zover ik weet is zo’n alternatieve geneeskunde nooit ontwikkeld.

Iets scheef gegaan

Maar zo is het wel gebeurd met dat andere geboortekaartje: de toledot van hemel en aarde. Wat er in Genesis staat – christenen zullen zeggen: hoor eens ik geloof dat gewoon, zoals het er staat. En dat steun ik van harte: zo is het ook. Maar ik denk dat er ongeveer 40 jaar geleden iets scheef gegaan is. Er waren al lang christelijke wetenschappers, die zijn er altijd geweest. Sterker nog: veel van onze wetenschap is op christelijke bodem ontstaan uit verwondering over God de Schepper die alles zo wonderlijk heeft gemaakt. Gods grootheid prijzen en tegelijk de schepping onderzoeken, de mechanismen van afstamming en evolutie. Er waren altijd christenen die onderzoek deden naar het ontstaan van de soorten en zo meer. Dat was wel eens moeilijk, dat ging met vallen en opstaan, er was ook discussie over – maar het gebeurde.

Maar toen woei er iets uit Amerika over dat creationisme heet: een wetenschappelijk alternatief voor de evolutieleer. Het zijn diepgelovige geleerden met veel ontzag voor God die stelden: die hele evolutieleer is niet toereikend, er is nooit bewijs gevonden dat de ene soort uit de andere ontstaat en niemand was erbij en in een laboratorium is geen van deze mechanismen ooit nagedaan. Zij zijn begonnen te bewijzen – en het heeft bij ons veel belangstelling getrokken – dat de aarde jong is en dat alle soorten tegelijkertijd geschapen zijn. Een wetenschappelijk alternatief: hier kunnen christenen eindelijk terecht. Ik herinner me persoonlijk nog hoe boeiend dat was: zou het lukken; werken die theorieën echt? Het was een tijd waarin de wetenschap steeds grotere pretenties kreeg. Dat ze alles konden bewijzen en dat we het geheim van de wereld bijna te pakken hadden en dat het geloof dus bijna overbodig was. Het creationisme werd daarbij geboden als een alternatief – en hoe aantrekkelijk was dat!

Nu zal ik niet beweren dat ik daar ooit in geloofd heb: geloven doe je toch alleen in God, mag ik hopen. Maar het boeide wel bijzonder. Ik verslond de boeken, ging alle keren naar de Creationistische Congressen in Heverlee en zou nog avonden kunnen vullen met wat je daar leerde. Het was ook goed om eens te schudden aan die alleenheerschappij van de evolutieleer. En toch. Toch geloof ik dat het het niet goed geweest is. Want het was een door elkaar halen van geloof en wetenschap en dat met de bedoeling dat die alternatieve wetenschap een steun zou zijn voor je geloof. Maar dat is een verkeerde beweging. Geloof bouwt niet op de zwakke plekken van de evolutieleer en op de gaten in die theorie. Of wetenschap wél moet bouwen op de gaten in de vorige theorie is de vraag maar dat is een andere kwestie.

Geloven is vertrouwen

Wat is nu eigenlijk geloven in de schepping? Dat vond ik nooit mooier uitgedrukt dan in Zondag 9 van de Catechismus: “Dat de eeuwige Vader van onze Here Jezus Christus, die hemel en aarde, met al wat er in is, uit niets geschapen heeft en deze ook door zijn eeuwige raad en voorzienigheid onderhoudt en regeert, om zijn Zoon Christus mijn God en mijn Vader is”. En daarom is het ook vertrouwen, vertrouwen dat God zal voorzien, in goede en kwade dagen. Het geloof in de schepping is niet dat je een theorie hebt over hoe het ooit gegaan is, maar het is vertrouwen dat Hij die alles tot aanzijn gebracht heeft, ook nu nog alles bestuurt en regeert.

Dat hangt niet aan aardlagen, of een catastrofetheorie of een Venushypothese of al die dingen meer. Theorieën komen en gaan. Daarop te steunen dat is steunen op een rietstaf die de hand doorboort. Dat betekent: een groot nadeel van steunen op een theorie is, dat je gevaar loopt (dat hoeft niet maar het gebeurt wel) om je geloof te verliezen als die theorie weer verdampt. Sommige van de boeken die destijds hoog aangeschreven stonden, zijn allang vergeten en worden nu verkocht in dezelfde serie als “Waren de goden kosmonauten?” van Erich von Däniken.

Een ander nadeel is dat je gevaar loopt om jonge mensen die de wetenschap in gaan een slecht geweten te bezorgen. Om ze met wantrouwen te bekijken. Ik heb de kindervariant gezien als ik catechisatie gaf en uit de mond van de leerlingen hoorde “o, die mensen die in evolutie geloven dat zijn stomkoppen”. Daar schrik ik van.

Domme geleerden

Overigens: het valt niet te ontkennen dat zeer geleerde wetenschappers soms heel dom zijn. En dat moet wel degelijk besproken worden. Het domste dat je als wetenschapper kunt doen is je gaan verbeelden dat je alles begrijpt. Dat wij met onze verklaringen alles rond krijgen. In elk vak komt die verzoeking een keer. Als je economie studeert dan komt er een moment waarop je denkt: o, alles is dus eigenlijk economie. En als je dat doet en je krijgt ooit een beleidsfunctie, dan verknoei je alles wat er aan hulp en steun in de wereld bestaat doordat je er allemaal economie van maakt. En als je de erfelijkheidsleer bestudeert, dan komt het moment dat je denkt: o, alles is dus gewoon DNA, het ligt allemaal vast en we zijn gewoon geprogrammeerd. Studeer je biochemie, dan komt het moment dat je denkt: o, alles waar wij het over hadden van liefde en boosheid, dat is dus gewoon chemie, het is gewoon een stofje.

Dat is de grootste domheid. En als we die gynaecoloog nemen dan komt het moment dat hij denkt: aha, alles is dus maakbaar. En dat geloof draagt hij over op zijn patiënten en die gaan ook denken dat alles maakbaar is en dat je door moet gaan en doorgaan tot de volgende techniek. En het brengt een verdriet en een leegte die verwoestend is. Want het blijft wel waar: God heeft deze hemel en aarde geschapen, de dingen hebben hun geheim en God opent en sluit de baarmoeder. Dat is heel moeilijk en tegelijk heel kostbaar. Want het betekent dat je bij Hem kunt klagen; Hij zegt dan niet “daar kan ik niks aan doen het is een dokterskwestie”. Nee, bij Hem kun je terecht met klacht op klacht zoals de mensen in de Bijbel ons voorgaan. En bij Hem kun je troost vinden en – God geve het – uiteindelijk vrede.

Een schitterend ongeluk

Zo geldt het ook van de wording van hemel en aarde. Ga nooit ‘geloven’ in de evolutie want dat grote woord kun je beter reserveren voor geloof in God. En tegelijk: voel je vrij om het model van evolutie volop te gebruiken in je wetenschappelijk werk. Als een model dat vaak goed werkt, dat altijd open staat voor correctie en dat nooit álles zal omvatten wat er over mens en wereld valt te zeggen. Als je ooit naar olie wilt boren, dan helpt het creationisme je niets. Maar als je wilt weten wie de mens voor Gods aangezicht is, dan kom je nergens met evolutionisme. Beide – de olie en Gods aangezicht – hebben we nodig om mens te zijn op aarde. Want wij zijn hier niet als product van toeval, als een schitterend ongeluk. We zijn mensen door God gewild en door Hem verantwoordelijk gesteld. Met je chemie, met je DNA, met de hele evolutie achter je, blijf je een verantwoordelijk mens. Een mens voor de troon van God. Zijn schepsel en zelfs een kind bij de Vader.

Bovenstaande is de tekst van een preek uit 2009, die ik heb bewerkt en gepubliceerd naar aanleiding van nieuwe gesprekken over schepping en evolutie.
Download tekstversie als pdf

We leven in boeiende tijden: de muren tussen de . . . → Lees verder: Gereformeerd en evangelisch]]>

Zojuist verscheen van Ouweneel, W.J. &  Hoek, J.:  Gereformeerden en Evangelischen. Overeenkomsten en verschillen in actueel perspectief. Heerenveen (Medema) 2011. 140 pag. € 14,95. ISBN 9789063536336. Ik mocht het boek afsluiten met de volgende beschouwende terugblik.

We leven in boeiende tijden: de muren tussen de kerken blijken kniehoog te zijn en je kunt er dus zomaar overheen stappen. Dat betekent minstens dat we over en weer veel meer van elkaar leren dan vroeger – en dat is mooi. De bovenstaande ontmoeting tussen dr. Jan Hoek en dr Willem Ouweneel is er een voorbeeld van. Om te beginnen in een rijke weergave van wat gereformeerden en evangelischen gezamenlijk geloven. Maar ook in de stellingen en discussie zit veel gemeenschappelijks. Daarbij is Ouweneel ook wel een atypische evangelical als hij zelf het Sola Scriptura en de leer van de predestinatie ter sprake brengt. Je merkt dat hij zich veel van het goede van de Reformatie eigen gemaakt heeft, met behoud van eigen afwegingen. Het valt me op dat er eigenlijk alleen stoom uit zijn oren komt in zijn behandeling van ‘Verbond en doop’:  “er is met de Gemeente simpelweg nooit een verbond gesloten” en “de doop is de introductie in een geestelijk volk van God met geestelijke beloften”. Op dit punt komen de broeders nauwelijks tot elkaar en dat is misschien ook te veel gevraagd. Opvallend vind ik overigens dat er geen hoofdstuk over de Geest en de gaven of over de toekomstverwachting is. 

Zelf denk ik dat je het hele verschil tussen gereformeerd en evangelisch kunt samenvatten in de vraag hoe je de stelling van Paulus uit 2 Korinthiers 5:7 opvat: “Wie in Christus is, is een nieuwe schepping”. In karikatuur gezegd vatten evangelischen dat op als “zie je wel, we zijn er al” en dus is Romeinen 7 geschiedenis en Romeinen 8 realiteit. Terwijl – opnieuw in karikatuur – gereformeerden ervan maken: “je bent het in belofte” want Christus heeft het verdiend en ooit zal het zo zijn, maar voor nu blijven we zondaars. Een verstandige weg tussen deze twee karikaturen zou al een half boek vergen.

Er zitten in die ene stelling van Paulus overigens nog twee belangrijke woorden (naast natuurlijk het belangrijkste, de naam Christus): de woorden ‘nieuw’ en ‘schepping’. Laat ik met die laatste beginnen: ik heb de schepping gemist in dit boek. God de Vader en de schepping. Ik twijfel natuurlijk geen moment dat beide broeders hierin geloven, maar in de omvangrijke hertaling van het Apostolicum waarmee het boek begint, komt God de Vader en de schepping niet anders dan in een tussenzin voor. En terwijl ik enorm veel van evangelische christenen leer, geloof ik nu juist echt dat de gereformeerde traditie iets kan bijdragen door te wijzen op het kostbare en blijvende belang van de schepping. Kijk, in evangelische kring – zeker in Amerika – maken ze een enorm punt van de schepping aan het begin, dat het in zes dagen was en zo meer, maar straks gaat alles in de shredder en wij gaan een hemelse toekomst tegemoet. Da’s raar. Ook de fixatie op het bovennatuurlijke hoort daarbij: je zoekt God alleen in wat ons verstand en de schepping te boven gaat. Zo wil Ouweneel niets weten van de belijdenis dat hier op aarde alle dingen (rijkdom en armoede, gezondheid en ziekte, voor- en tegenspoed) ons uit Gods Vaderhand toekomen, maar wel moet de genezingsbediening worden toegevoegd aan de kenmerken van de ware kerk. Zo bezien ontmoet je God niet in het ziekenhuis, maar alleen in een genezingsdienst – en daarmee doen we God de Vader en de schepping echt tekort. God blijft de aarde trouw, de schepping trouw en als het spaak loopt dan gaat Hij niet op iets anders over maar dan verlost Hij de schepping zodat die eenmaal zal zijn zoals Hij het bedoelde: God die woont tussen de mensen, alles in allen.

Daarmee ben ik bij dat andere woord uit Paulus’ stelling. Het woord ‘nieuw’. Ik denk dat veel van de discussie in dit boekje op te lossen zou zijn als we het eens worden over dit stralende woord. We lezen in de Bijbel over een nieuw verbond, over de nieuwe mens, de nieuwe aarde, een nieuw gebod, nieuw leven,  het nieuwe Jeruzalem en ten slotte worden alle dingen nieuw. Nu is het probleem dat wij westerse mensen meteen denken aan oude spullen weggooien en iets nieuws kopen. Dan denk je bij het nieuwe verbond al gauw aan vervangingsleer en bij een nieuwe schepping aan hemelse of bovennatuurlijke zaken. Maar als Gods iets nieuws geeft omdat het oude kapot is, dan gooit Hij niks weg maar dan herstelt Hij het, nee, nog iets meer: dan vernieuwt Hij het zo rijk als Hij het ooit bedoeld had maar wat er nog niet uit gekomen was. Een nieuw gebod (elkaar liefhebben) is niet ineens iets heel anders dan “gij zult dit en gij zult dat”, maar het is wat God in wezen bedoelde toen Hij de oude geboden gaf. Als wij nieuwe mensen worden, dan wordt ons mens-zijn niet vernietigd maar je zult nog meemaken hoe het ooit bedoeld is. En op de nieuwe aarde is de oude schepping niet gedumpt, maar…  eindelijk gelukt.

En als God in Christus, in zijn bloed, het nieuwe verbond aan de gemeente geeft, dan is dat geen vervanging van het oude verbond maar de realisatie van wat Hij op Horeb en eerder bij Abraham al lang bedoelde. Dat noem je ‘vervulling’. Paulus werkt dat zo schitterend uit in Galaten 3. Het verbond en de beloften waren voor Abraham en zijn zaad, inderdaad. Dus dat is het voorrecht van Israël. Maar goed, er stond eigenlijk toen al (Genesis 12) bij “in jou zullen alle volken gezegend worden”. En bovendien (ondeugende uitleg maar wel raak): er stond niet ‘zaden’, meervoud, maar enkelvoud ‘uw zaad’ en dat is Christus. Welnu je mag er zeker van zijn: bij deze vernieuwing en concentratie tot op Christus is het “oude” verbond niet aan de straatkant gezet en Israël niet vervangen, maar in Christus begrijp je eindelijk waar het altijd al om ging.

Deze kwestie raakt veel van de hoofdstukken uit dit boek. Gaat het over de wet, dan lees ik over “de wet van Mozes of de wet van Christus”.  En ik denk: dat is toch geen andere wet maar de onthulling van wat God bij Mozes al bedoelde? Gaat het over de doop, dan lees ik over een natuurlijk volk vroeger en een geestelijk volk nu. En ik denk: God bedoelde het toen toch niet ongeestelijk en nu toch niet bovennatuurlijk? Je bent nog steeds zeer bevoorrecht als je gelovige ouders hebt en toch zul je ooit zelf moeten kiezen. Het nieuwe is dat ook “allen die verre zijn en die de Heer er nog toe zal roepen” in de belofte mee begrepen worden. Dat was echt nieuw, dat was eeuwen lang verborgen maar in Christus en door de Geest mogen we het verstaan.

Bij het hoofdstuk over “verbond en doop” wil ik eerst drie keer hardop zeggen dat ik “de leer van het genadeverbond” een lastig construct vind en zeker als je het overal bij haalt. Maar een “nieuw verbond” is wel de term waarmee men de lange verbeide messiaanse tijd aanduidde. En in het oudst overgeleverde woord van onze Heer (1 Kor. 11: 25) zei Hij zelf: “Deze beker is het nieuwe verbond dat door mijn bloed gesloten wordt”. Ik zou geen Avondmaal kunnen vieren als ik door genade geen deel uitmaakte van dit nieuwe verbond.

Hoek en Ouweneel hebben ons gediend met een ontmoeting tussen gereformeerd en evangelisch en dat is al een weldaad. Maar zal ik eens wat zeggen? Ik verlang naar een nieuwe kerk.

ds. Willem Smouter,
Apeldoorn.