• Beluister preek over Handelingen 2: 33
• Beluister preek over Ezechiël 47

Ik begin deze bespiegelingen met een bekentenis. Twee jaar geleden las ik het boek “Vrij gereformeerd” van dr. Jan Veenhof. Het is een forse bundeling artikelen van zijn hand over twee onderwerpen: theologische beschouwingen rondom de Vrijmaking van 1944 en artikelen over de Geest en de charismatische beweging. Dat eerste hoort tot mijn geschiedenis al heb ik er niet zo heel veel mee. Met dat tweede onderwerp heb ik intussen heel veel, maar het is destijds totaal aan me voorbij gegaan. Ik studeerde eind jaren ‘70 aan de Vrije Universiteit en kende prof. Veenhof, met zijn vriendelijk glimlach het zonnetje in huis, maar ik beken dat het totaal aan me voorbij gegaan is dat hij toen al zo met de charismatische beweging bezig was. En dat geldt ook van heel de CWN. Ik vind het echt jammer dat ik dat gemist heb. Waarom was dat zo? Aan de ene kant was dat in mijn oren destijds een te vrijzinnige club. En aan de andere kant stond het charismatische toen veel te ver van me af. De kerkelijke muurtjes stonden toen nog veel meer overeind dan nu. Ik heb de indruk dat dit niet alleen mijn persoonlijke ontwikkeling is maar dat het ook voor de kerken als geheel geldt, minstens in mijn hoekje daarvan; ik ben Nederlands Gereformeerd predikant in Apeldoorn.

Ik ben heel blij met wat ik sinds die tijd méér geleerd heb van en over de heilige Geest - en waarvan ik een deel destijds al van Veenhof had kunnen leren. Toch wil ik mijn ontwikkeling niet beschrijven als “mijn weg naar het licht” alsof het toen alleen dode orthodoxie was en nu ineens levend geloof. Je zou kunnen zeggen: ik ben tot geloof gekomen op Goede Vrijdag, predikant geworden op Pasen en pastor geworden met Pinksteren. En opnieuw geldt: het is een ontwikkeling die ik om me heen veel gezien heb.

Geraakt en overtuigd

Terwijl ik gelovig opgevoed ben, werd het voor mij bewust geloof in de loop van de middelbare school. Wat mij toen overtuigd heeft - ik moet het van iemand geleerd hebben - is de gedachte dat alle godsdiensten iets hebben over hoe het weer goed kan komen tussen God en ons, maar dat dit eigenlijk overal een vorm is van omhoog klimmen naar God, terwijl alleen de God van de Bijbel ervoor gekozen heeft om naar ons af te dalen, tot aan het kruis. Dat heeft mij enorm geraakt en ook overtuigd.

De eerste jaren dat ik predikant was - nu 25 jaar geleden - was ik veel in de weer met de opstanding van Christus. Het was de tijd dat het in de mode raakte om daar wat omheen te praten (”de opstanding maakt ons opstandig en de opwekking maakt ons opgewekt”) en ik preekte daar tegenover graag over de betrouwbare getuigen van de opstanding. Het was echt een tijd van de antithese; mensen waren bijvoorbeeld ook druk met creationisme, al vond ik dat minder overtuigend en ook minder geschikt om er je geloof op te bouwen. Ik denk nog steeds met dankbaarheid aan die tijd terug, al verbaas ik me ook wel over de stelligheid waarmee ik over allerlei onderwerpen in kerk en samenleving een mening had…

Eindelijk oog gekregen

Het was eind jaren ‘90 dat ik als predikant meer onder de indruk kwam van de problemen die mensen met zich mee droegen. Mensen met depressies, met verslaving, met een geschiedenis van misbruik en ook met psychiatrische stoornissen. Toen dacht ik natuurlijk dat het door een andere gemeente of andere omstandigheden kwam, achteraf begrijp ik ook wel dat die problemen er altijd al waren en dat ik er eindelijk een beetje oog voor kreeg. Het is in de confrontatie met die problemen, vaak zo hardnekkig en op het oog onoplosbaar, dat mijn hart geopend werd voor het belang van de ervaring van het geloof; voor zeg maar de subjectieve kant van het geloof. En als het over de ervaring van het geloof gaat, dan gaat het meteen ook over de ervaring van twijfel, en aanvechting en opstandigheid. Want je kunt niet ruimte maken voor de ervaring van het geloof zonder ook de werkelijkheid van de ongestalte, de aanvechting, een plek te geven. Het is deze confrontatie met moeite en verdriet in de gemeente, plus de echo daarvan in mijn eigen omgang daarmee, die de bedding gevormd heeft waarin ik kon gaan open staan voor de werking van Gods heilige Geest.

Stevige scepsis

Wacht eens, dit wordt toch niet weer zo’n verhaal waarin het lijkt of de heilige Geest pas een recente ontdekking is? Nee, dat wordt het niet. We hebben altijd geloofd in de Geest en de gereformeerde belijdenis spreekt er uitvoerig over en Calvijn heette niet voor niets theoloog van de heilige Geest. En heus, dat was niet leerstellig of zo, maar dat was warm en echt. Het punt is veeleer dat er een stevige scepsis bestond tegen het gelovige gevoel. Je moet de nadruk niet op de mens leggen maar op God. Zodra de mens zich gelovig gaat voelen is dat bedrieglijk want misschien is het wel suggestie. En zodra de mens met allerlei twijfel loopt is dat ook verkeerd, want dat leidt af van de zekerheid van Gods beloften. Zoiets.

Naar mijn idee was dit aan de ene kant uitloper van de naoorlogse tijd die sowieso weinig op had met gevoel en meer met aanpakken. En aan de andere kant was het in mijn kringen ook reactie op het subjectivistische denken van de zware bevindelijkheid. Wij ervoeren het zo dat men in bevindelijke kring de heilige Geest tevoorschijn haalde als het beginsel der onzekerheid. Wij meenden in de bevindelijkheid dingen te horen als “natuurlijk is Christus wel voor onze zonden gestorven; maar voordat je dat omarmt moet je toch wel eerst zeker weten of de Geest dat bij jou wel heeft toegepast”. Wij kenden heel wat lieve kinderen van God die daaronder gebukt gingen en daar waren we vuurbang van. En onze reactie daarop was om te beklemtonen dat de Geest altijd naar Christus wijst en niet naar zichzelf en niet naar de gelovige mens. Richt je oog op de belovende God en niet op de mens met zijn gebrekkige ervaring want daar kun je niet op bouwen.

De Geest in de gebrokenheid

Het is niet mijn bedoeling om dit nu helemaal te analyseren en na te gaan of we geen karikatuur hadden gemaakt van de bevindelijkheid en zo meer. Ik beschrijf alleen het klimaat waarbinnen de nadruk vooral ligt op Christus het enige fundament en minder op de Geest en wat er op dat fundament gebouwd wordt. Let wel: ik geloof nog altijd dat het fundament van het geloof gelegen is in het volbrachte werk van Jezus Christus. Alleen heb ik persoonlijk op een gegeven moment moeten leren dat je niet alleen hebt te spreken over het volbrachte werk van Christus maar ook over de manier waarop de heilige Geest in alle gebrokenheid en narigheid van ons leven dit werk toepast, uitwerkt en beschermt. Je zou kunnen zeggen dat ik toen pas van predikant pastor werd - al is dat niet op één moment en zeker niet in één keer voltooid. Dat had ik natuurlijk ook wel op een andere manier kunnen leren, maar voor mij gebeurde dat door de confrontatie met de psychische nood van mijn gemeenteleden.

Wat leerde ik daar dan van? Nou, allereerst dat je met lege handen staat. Je weet niet wat je doen moet om gebroken mensen te genezen. Je hebt geen antwoord op een peilloze depressie en je kunt een verslaving niet verbreken. Je staat echt met lege handen, ook al ben je beiden - pastor en pastorant - gekocht en betaald door het bloed van het Lam. Die erkenning blijft overeind, ook bij de mooie dingen die verder te melden vallen.

Ten tweede leerde ik in confrontatie met de nood van mensen meer over de kracht van het gebed. Ook al sta je met lege handen, juist als je zo duidelijk met lege handen staat, dan is het zó waardevol om de dingen biddend voor God te brengen. Wel te verstaan: dat is altijd waardevol, ook als er niet zo’n duidelijke oplossing kwam. Maar ik herinner me ook een aantal zo evidente verhoringen dat ik er nog altijd stil van word. Een seksuele obsessie die weggenomen werd. Een diepe verslaving die werd overwonnen. Een kankergezwel dat verdween. Inclusief de verhalen die je daar dan over leest, van een arts die vol verbazing zegt dat er iets onmogelijks is gebeurd en zo meer.

Gedeeltelijk en toch reëel

Het derde dat ik leerde in confrontatie met de nood van mijn gemeenteleden was om naast de volkomen verlossing van al onze zonden door Christus ook dankbaar oog te krijgen voor de gedeeltelijke en toch zo reële werking van de Geest in onze menselijke problemen. Genade geneest, inderdaad. Ik heb dat spectaculair zien gebeuren maar natuurlijk veel vaker gedeeltelijk en aanvechtbaar en met behoud van tranen. Toch is dat ook echt, zo echt dat het ons helpt om het spoor van Gods weg met ons vast te houden. Toen ik daar later over nadacht, vond ik dat het mooiste weergegeven in de woorden van Paulus in 2 Korintiërs 1: 21v: “Het is God die u en ons Christus als fundament geeft, die ons allen heeft gezalfd, heeft gewaarmerkt als zijn eigendom en ons als voorschot de Geest gegeven heeft.” Daar staat heel veel dat ik zou willen uitwerken, maar ik licht er nu twee dingen uit: God geeft ons Christus als fundament en hij heeft ons als voorschot de Geest gegeven. Je kunt dat niet door elkaar husselen: je kunt je geloof niet bouwen op de ervaringen van de Geest en Christus is geen voorschot maar volkomenheid. Maar je hebt het wel allebei nodig. Het woord ‘voorschot’, arraboon, is een economische term die duidt op een vooruitbetaling op een later te ontvangen bedrag. Het is niet genoeg, niet genoeg om van te leven. Maar het is wel een garantie, een onderpand van de grote betaling die later volgt. Mag ik het zo zeggen: door de Geest krijgen we een voorproefje van de totale verlossing die nog wacht. Wanneer je vanuit dat geloof kijkt naar gebedsverhoring - niet alleen de grote maar ook de kleine verhoring van gebeden - dan wordt het zó waardevol: iedere ervaring van Gods nabijheid is voorproef op de tijd dat hij zal zijn alles in allen. Iedere genezing, ook als die gedeeltelijk en tijdelijk is, is voorsmaak van de verlossing van ons lichaam waarop we wachten.

Drievoudig zuchten

Overigens heeft ook het verdriet en het gemis daar een plaats bij. Je kunt niet geloofwaardig over het genezende werk van Gods Geest spreken zonder dat ook de pijn daarbij benoemd wordt. Het drievoudige zuchten van Romeinen 8: de schepping zucht, wij die als voorschot de Geest ontvangen hebben, zuchten en de Geest zelf pleit met woordloze zuchten voor ons.

Naast de drie leerpunten die ik boven noem, waren er ook twee aspecten aan het pastorale werk die ik in die periode geleerd heb. Ten eerste het luisteren. Er is natuurlijk geen pastoraat mogelijk zonder luisteren, serieus nemen en verstaan wat het verdriet van pastorant is. Ook charismatisch pastoraat zal van de eerste tot en met de laatste plaats een kwestie van luisteren moeten zijn. Luisteren naar God zal geen vervanging zijn van het luisteren naar je medemens, maar een verdieping ervan. Met beiden was ik niet onbekend, maar ik leer het steeds opnieuw en ook met vallen en opstaan in de ontmoeting en het pastoraat.

Het tweede aspect dat ik leerde, was het gemeenschappelijk gebed, de gemeenschap in het gebed. Dat is echt iets wat ik heb moeten leren en nog steeds moet leren, want ik ben van nature solist. Als solist ben ik geneigd tot één-op-één pastoraat waarin ik me helemaal geef en steeds meer lasten op mijn schouders meedraag. Maar in de tijd die ik nu beschrijf, leerde ik de waarde van gemeenschappelijk gebed kennen. Bijvoorbeeld dat ik de leden van mijn kerkenraad vroeg om te bidden op het uur dat ik een bepaald gesprek moest voeren. Dat had ik zo niet geleerd vroeger, maar in een situatie van grote occulte druk heb ik de waarde ervan ervaren. En ook heb ik in charismatische setting de waarde geleerd van het driegesprek: dat je met z’n tweeën, een man en een vrouw, iemand ontvangt en samen met hem of haar bidt. Dat is uiteindelijk een behoorlijke verrijking geworden van mijn traditionele één-op-één pastoraat.

Venijnige artikelen

Maar eerst gebeurde er iets waar ik me nu eigenlijk voor schaam en wat toch van grote waarde is gebleken. Na een paar evidente verhoringen van gebed raakte ik in een soort conflict met mijn gemeente en mijn eigen gereformeerde traditie. Ik merkte namelijk dat we niet goed weg wisten met gebedsverhoring. Ik zou voorbeelden kunnen noemen van problemen waar we openlijk voor gebeden hebben, maar nooit op dezelfde openlijke manier ervoor hebben gedankt toen de gebeden waren verhoord. Waarom niet? We weten niet goed raad met wonderen. We generen ons om erover te praten, we twijfelen eraan, we zijn geneigd het weg te redeneren. Ik ging me daaraan ergeren: hoe zou ik God opnieuw om een wonder durven vragen als we met de vorige verhoring weinig durfden te doen en God er niet ronduit de eer voor gaven? In die tijd begon ik bittere en venijnige artikelen te schrijven over de gebreken van mijn gereformeerde achtergrond, die een blinde vlek had voor de Geest en voor wonderen. Misschien had ik daar gelijk in, misschien ook niet, maar dat maakt weinig uit. Het punt is: ik zat langzamerhand met wrok in mijn hart en dat is het eerste en voornaamste waarmee wij de heilige Geest bedroeven (Efeziërs 4: 30v). Waar wrok woont, wijkt Gods Geest. En dat heb ik ervaren: geleidelijk aan verdween de vreugde over de verlossing, die belangrijke tweede vrucht van de Geest. Ik denk er met pijn aan terug.

Credible witnesses

Ik dank God dat ik van deze kritische houding en vooral van de wrok die erachter zat, ben verlost (en ik ben me bewust, dat het als valkuil aanwezig blijft…). Dat is gebeurd in een predikantenretraite van de Nederlands Gereformeerde Kerk te Houten. De voorganger aldaar, ds Dick Westerkamp, en een heel team van gemeenteleden verzorgen deze retraite van een week jaarlijks en ik kan ze iedere collega aanbevelen. Ze zijn intussen deel van het werk van de stichting New Wine Nederland. Met steun van sprekers uit Engeland, voornamelijk Anglicanen, wil deze stichting de verwachting van het werk van de Geest stimuleren in de gevestigde kerken. Het was, na veel eenzaam getob, mijn eerste geslaagde kennismaking met het charismatisch gedachtegoed. Intussen weet ik natuurlijk dat ik daar allang eerder en elders mee had kunnen kennismaken, maar je hebt iets nodig van wat men credible witnesses noemt. Ik had best gehoord en gelezen van Amerikaanse charismatische auteurs maar die hadden dan meteen een explosieve groei van hun kerk en zo, en dat sloeg bij mij niet aan. Of ik kwam in Nederland met bezielde en enthousiaste gelovigen in aanraking, maar dan leek hun bijbelgebruik me zo op de klank af dat ik het niet vertrouwde. De mensen van New Wine, met Bruce Collins voorop, kwamen op mij echter geloofwaardig over: met theologisch afgewogen onderwijs dat ik begreep, met gewone kerkelijke problemen die ik herkende en met praktische oefeningen in de omgang met de gaven van de Geest die me helemaal niet vertrouwd waren maar die me wel enorm trokken en overtuigden. Leerzaam trouwens om te noteren wat er allemaal nodig is voordat iemand overtuigd raakt…

Gebed en ontmoeting

Voor de lijn van mijn verhaal is het belangrijkste dat ze een setting creëerden waarin je God kon ontmoeten en zijn Geest kon uitnodigen om in je te werken. Ik heb daar gelegenheid gevonden - ik zeg het maar sober - om mijn wrok te laten varen, mijn verdriet juist te ervaren en onvoorwaardelijk Gods genade te ontvangen. Dat is een enorme sanering geweest.

Sinds die tijd ben ik, samen met mijn plaatselijke collega, begonnen om in de gemeente ook plaatsen te creëren van gebed en ontmoeting met God. Plaatsen waar we baden voor elkaar, waar je zowel de ervaring met God als het gemis daaraan kon delen. Waar je met open handen kon bidden om meer van Gods Geest. Bij dat alles was de vorm van gebed die bij New Wine “ministry-gebed” heet en die elders onder andere namen bekend is, heel belangrijk. Het is een vorm waarbij twee mensen - een man en een vrouw - voor je bidden met open handen om van God te ontvangen en met open ogen om uit te zien naar wat God doen zal.

Het mooie was: ik hoefde helemaal niet te trekken en te duwen om mensen zover te krijgen. Er waren al lang gemeenteleden die zo’n zeer persoonlijk gebed kenden of ernaar verlangden, waaronder meerderen die het kenden van de Charismatische Conventie. Ik hoefde het dus niet uit te vinden, ik was alleen niet langer een blokkade. We organiseerden ministry-avonden waarop worship, teaching en ministry de voornaamste ingrediënten waren. Er kwam bij bepaalde kerkdiensten ministry-gebed en er ontstond gebedspastoraat[1]. Voor mezelf en voor anderen betekende het een stimulans om meer te verwachten van hoe de liefde van Christus door de Geest doorwerkt in je leven. Ik heb mensen gezien die erdoor veranderden en bidders die erdoor bemoedigd werden in hun geloof.

Zonder slag of stoot

Ging het dan allemaal zonder slag of stoot? Nee, dat ging het niet. Er was in de gemeente wel wantrouwen of dit geen nieuwlichterij was. Er was heel erg de zorg dat je een soort tweedeling krijgt: degenen die ‘het hebben’ en degenen die ‘nog niet zover zijn’. En aan de kant van de betrokken medewerkers was er ongeduld of het niet radicaler kon. Dat alles vergde veel uitleg, winnen van vertrouwen en geduld.

Mijn eigen afwegingen bij de manier waarop je aan vernieuwing werkt, worden bepaald door mijn overtuiging daaromtrent en natuurlijk ook door mijn karakter. Ik kies voor een heel geleidelijke weg van kleine stappen en veilige plaatsen waarbij ik als het maar even kan iedereen mee wil krijgen. Dat heeft z’n beperkingen en het is niet de enige vorm van vernieuwing. Je kunt ook redeneren dat je gewoon duidelijke keuzes moet maken, een stap in geloof zetten en accepteren dat je mensen verliest; er zijn tenslotte genoeg andere kerken waar mensen terecht kunnen die het er niet mee eens zijn.

Ik kan deze redenering echter niet meemaken. Gedeeltelijk misschien omdat ik van nature niet tegen conflicten kan. Maar toch vooral omdat ik geloof dat de vernieuwde aandacht voor de heilige Geest en zijn veel omvattende werk een zegen van God is voor alle kerken en niet alleen voor groepen gelijkgezinden. En omdat ik de leden die geen behoefte hebben aan vernieuwing er gewoon helemaal bij vind horen.

Eerlijk verdeelde ergernis

Intussen vergt deze visie wel het nodige voor de manier van leiding geven aan de kerken. Om me te beperken tot het deel van Christus’ kerk waar ik mag werken: wij hebben op veel plaatsen gemeenten met een mengsel van gereformeerd en evangelisch aangelegde leden. Vaak wordt daarmee omgegaan volgens de formule “een over en weer eerlijke verdeling van de ergernis”: wij hebben ons nu genoeg aan jullie geërgerd, nu zullen jullie je ook eens aan ons moeten ergeren. Dat uit zich bijvoorbeeld in de liturgie: er zijn traditioneel gereformeerde diensten en áls er dan eindelijk eens een jeugddienst is, dan komt er ook niet één Psalm of Gezang uit het Liedboek in voor. Maar ook overigens zie je dat wel: dat evangelische en charismatische elementen in de kerk worden gedoogd, mits ze niet teveel ergernis geven. Dat is een manier van omgaan die in mijn ogen niet vruchtbaar kan werken.

Ik probeer verder te komen door de visie uit te dragen dat we elkaar niet moeten gedogen maar elkaar nodig hebben. Dat je om het aloude evangelie van Jezus Christus en die gekruisigd door te geven in deze tijd (en in mijn kerkelijke omgeving) een combinatie nodig hebt van een stevige gereformeerde prediking met een open evangelische spiritualiteit. Theologisch geformuleerd komt het erop neer dat de christologische leer van het heil een pneumatologische uitwerking nodig heeft om onze humaniteit existentieel te raken. En in de woorden van Paulus uit 2 Korintiërs 1 (boven geciteerd) betekent het dat we voor het leven met Christus als fundament ook nodig hebben om te ontvangen van het voorschot van de Geest. Christen zijn is delen in de zalving van Christus.

Drie markeringen

Zo geformuleerd is het natuurlijk erg vanzelfsprekend, maar het vergt in mijn beleving een pastoraal leven lang van bidden en zoeken, zoeken en bidden, om hier een goede vorm voor te vinden. Ik sluit af met drie markeringen die ik daarbij belangrijk vind.

Ten eerste dat je als predikant je actief moet verdiepen in de charismatische vernieuwing. Daar wil ik niet mee zeggen dat je alles maar moet toejuichen wat onder de naam charismatisch je gemeente ingedragen wordt, integendeel. Maar het is wel heel gewenst dat je het van binnenuit leert kennen, niet alleen door boekjes en afstandelijke artikelen maar door persoonlijke ondervinding. Ik ken nogal wat collega’s die er zelf buiten blijven maar het best willen tolereren. Gebedsgroepen, ziekenzalving en bevrijdingspastoraat mogen hun gang gaan, maar de voorganger blijft er buiten. Dat noem ik vragen om moeilijkheden. Het wordt dan hobbyisme van enkelingen en bij onvermijdelijke ontsporingen ben je niet in de positie om bij te sturen.

Het tweede punt is dat je niet in Entdeckerfreude moet gaan uitstralen dat het geloof van de vorige generatie maar niks is en dat we nu pas de Geest gevonden zouden hebben. Welnee: niemand kan zeggen ‘Jezus is Heer’ dan door de heilige Geest en je mag met Johannes tegen de gemeente zeggen: u hebt een zalving van de Heilige en u weet dat allen, u hebt niet nodig dat iemand u lere. Vernieuwing is veeleer dat we met God onderweg blijven en dat we op die weg - met vallen en opstaan - mogen verstaan wat de Geest tot de gemeente zegt.

Ten derde en ten slotte heb ik geleerd dat je mensen de gelegenheid moet bieden om op hun eigen tijd en wijze zich verder te ontwikkelen. Mensen zijn er terecht zeer allergisch voor als ze naar hun idee door de pomp getrokken worden. Daarom heb je voor gebedspastoraat, voor ministry-gebed en nieuwe vormen van aanbidding ook veilige plekken nodig: dat je er voor kunt kiezen en in verschillende mate van betrokkenheid. Je mag een keer gaan kijken, je mag eens meedoen, en je kunt bedenkingen hebben of juist medewerker worden. Gods liefde voor jou hangt er niet vanaf. Wel geloof ik dat het je kan helpen om die liefde te ontvangen.

Het is niet mijn bedoeling om te suggereren dat je met de goede middelen alles gladjes en succesvol kunt laten verlopen. Dat zijn ook niet de ultieme waarden van de heilige Geest. Maar wel geloof ik dat we in de weg van de liefde en met besef van onze beperkingen (de twee grondlijnen van 1 Korintiërs 13) verder mogen komen op de wegen die de Geest schrijft in de tijd.

• Zie printversie van dit artikel (pdf)

Willem Smouter is predikant van de Nederlands Gereformeerde Kerk te Apeldoorn, programmamaker bij de Evangelische Omroep en bestuurslid van de stichting New Wine Nederland.

• Beluister preek over Romeinen 6: 1-14

• Beluister preek over Johannes 21: 1-14
• Beluister de korte preek in de morgendienst, over Exodus 24 en de bloedspatten

Volgens de Here Jezus heeft ieder mens ten diepste drie dingen nodig. Ieder mens is een schepsel dat brood nodig heeft, een zondaar die vergeving nodig heeft en een gevangene die bevrijding nodig heeft. Vandaar dat de Heiland ons leerde te bidden: geef ons heden ons brood, vergeef ons onze schulden en verlos ons van de boze.

Wanneer pastoraat betekent dat je herder bent achter de grote herder aan, dan mag je verwachten dat pastoraat over deze drie hoofdzaken gaat die een mens nodig heeft: over het brood en alle dagelijkse noden, over vergeving schenken en ontvangen, en over bevrijding van de boze en al zijn verzoekingen. Zo bezien is bevrijdingspastoraat een heel natuurlijk onderdeel van de zorg die een gemeente haar leden heeft te bieden, even nog afgezien van de invulling daarvan.

• Lees mijn korte reactie in ND van 11 april
• Lees onderstaande volledige tekst van mijn reactie (pdf)
• Vgl. het geciteerde gebed van St Patrick

Ik denk dat we in gereformeerde kring soms blijven steken in het eerste deel, het dagelijks brood en wat daarmee samenhangt. Pastoraat gaat dan om vragen als “hoe gaat het met u?” en - afhankelijk van de lokale cultuur - “welke klachten heeft u over de kerk?”. Ik ben blij dat er trouwens ook vaak aandacht is voor het tweede deel: voor genade en vergeving die je van God mag ontvangen en aan elkaar moet schenken. In elk geval hebben we daar in onze traditie sinds Calvijn veel waardevols over meegekregen.

Maar over het derde deel van het gebed hebben wij gereformeerden veel minder geleerd. Over “verlos ons van de boze”. De notie dus dat een mens niet alleen dader is van het kwaad, maar ook een gevangene ervan, een gebondene, iemand die bevrijding nodig heeft. Bevrijding van hem die het kwaad zelf is: de duivel. Hoe weinig we daarover geleerd hebben, realiseerde ik me heel scherp toen ik als pastor voor het eerst gevraagd werd om in een bepaald huisgezin de boze geesten te bestraffen. Dat had ik in mijn gereformeerde opleiding niet geleerd en ineens besefte ik hoe vreemd dat is. Alle kerkelijke richtingen kennen dit, behalve de gereformeerde. Of ik nou rooms was geweest of luthers, anglicaans of oosters orthodox, evangelisch of pinkstergemeente - ze kennen iets als exorcisme of het bestraffen van demonen, hetzij als levende werkelijkheid, hetzij als deel van hun traditie. Alleen Calvijn en de gereformeerden weten daar niet van en dat is best vreemd: Calvijn moet toch dezelfde lucht ingeademd hebben als Luther, die heel zijn leven streed met duivel en demonen.

Bevrijdingspastoraat is overigens breder dan expliciet exorcisme. Dat laatste is ook voor mij bepaald geen dagelijkse praktijk en ik bepleit ook niet dat iedereen daar maar wat mee gaat pionieren. Maar het gaat ook in bredere zin om het besef dat we bloot staan aan machten van het kwaad die ons gebonden houden aan de zonden der vaderen, aan de geest van de tijd en de heersers van deze wereld. En dat we daar tegenover het gezag mogen inroepen van Christus, de Leeuw van Juda die de duivel overwon. Dat besef zijn we voor een groot deel kwijt geraakt, in vergelijking met onze eigen kerkvaders. Ik bedoel: het geloof is niet bij Calvijn begonnen. Het kwam in ons land via Willibrord en Bonifatius, Ierse monniken die geworteld zijn in de Keltische traditie van het christendom. Historisch gezien is de Ierse bisschop St. Patrick (385-461) een van onze oudste kerkvaders. Als je het “Borstschild” van Patrick leest, vind je veel meer terug van het derde punt waar Jezus ons voor leerde bidden: leid ons niet in verzoeking maar verlos ons van de boze. Het is het inroepen van Gods kracht en Christus’ bescherming als een muur tegen de listen van de duivel, de verleidingen van het kwaad, de betovering van valse profeten en tegen alles wat mijn lichaam verderft en mijn ziel. Ook in de oudste kerk rondom Rome vind je trouwens veel meer nadruk dan wij gewend zijn op Christus’ strijd tegen en overwinning op de duivel. Dat gáát echt ergens over en het is een groot gebrek als we dat besef kwijt raken.

Bevrijdingspastoraat kent vele vormen. Het mooiste vind ik als bevrijding een integraal onderdeel van pastoraat is. Dat zal lang niet altijd over verdrijving van demonen gaan. De catechismus spreekt over een voortdurende strijd tegen de duivel, de wereld en ons eigen vlees en dat is een goede samenvatting.Pastoraal gezien begint het met de vraag van confident om verlost te worden van bepaalde bindingen. Ik vind het waarde­vol om zulke bindingen dan te benoemen en door te spreken, en vervolgens onder het gezag van Christus te brengen. “Zie toch of niet een weg in mij, mij schaadt en leidt aan u voorbij”. Dan is het bevrijdend om de overwinnende kracht van Christus’ offer over iemand uit te spreken en de binding aan de zonden der vaderen, de wereld of het eigen gebrek te verbreken.
Er kan ook meer aan de hand zijn, met machten die hardnekkig zijn en die apart benoemd en aangesproken moeten worden. Wat je niet noemt, dat gaat spoken. Wat je voor Christus’ aangezicht benoemt, dat kan overwonnen worden. Zelf meen ik tot heden dat je alleen van boze geesten spreekt als iemand tegen Deuteronomium 18 gezondigd heeft, door aanroeping van afgoden, raadpleging van doden of toekomstvoorspellerij. Maar ik meen niet het laatste woord te hebben, zeker niet als deelgenoot van een traditie die deze dingen eeuwenlang negeerde.

Nu is een bijzondere trek van onze tijd dat we over kerkelijke muurtjes en tradities heen leren te kijken. Zo groeide de belangstelling voor bevrij­dings­pastoraat in de kerken enorm door de contacten die er zijn met andere tradities, waaronder charisma­tische maar ook katholieke en oud-katholieke pastores. Ik vind het sterk dat de Theologische Universiteit Kampen van de GKV dit onderwerp opgepakt heeft met een congres. In het Nederlands Dagblad is vooral het tegengeluid te lezen geweest, dat dr. Gerrit Glas heeft gegeven. Zijn bijdrage is bijzonder verhelderend voor de hele bezinning op bevrijdings­pastoraat. Je kunt er goed aan zien dat we niet alleen te maken hebben met Calvijn’s terughoudend­heid als het om demonen gaat, maar ook met de macht van het medisch en wetenschappelijk wereldbeeld. En het is natuurlijk ook vreemd dat we juist in onze tijd weer over demonen en machten, over schuld en boete beginnen terwijl de wetenschap nu juist zoveel verder was! Die teleurstelling proef je in het verhaal van dr. Glas. Het is ook tegen de trend in. De trend is juist dat steeds meer levensproblemen worden benoemd als syndroom, ziekte of stoornis, waarvoor pillen en therapie de remedie zijn en waar niemand zonder acht tot elf jaar studie zich mee moet bemoeien. En voor de goede orde: dat is ook in veel opzichten winst. Wat een ervaring en deskundigheid wordt er niet samengebracht in de voortdurende opleiding van al die hulpverleners.

En toch is dat niet het hele verhaal. We worden met z’n allen niet volwassener en gelukkiger in dezelfde mate waarin de psychologie zich uitbreidt, en dan zeg ik het nog voorzichtig. Je ziet toch gewoon voor ogen dat steeds meer mensen allerlei syndromen en stoornissen hebben ook al zijn er steeds meer en verfijnder behandelingen? Als dat allemaal zo goed hielp, dan groeide de vraag naar andere vormen van bevrijding en heling niet zo enorm. Daarom wil een verhaal er bij mij niet zomaar in dat de psychologie al die problemen zo fijn onder de duim heeft en dat elke andere duiding schadelijk is. Dat is me te massief. Om iets te noemen: ik merk steeds vaker dat mensen in de rouw of met een andere verlieservaring zich afsluiten van hun buren, vrienden en pastor omdat ze “deskundige hulp” zoeken bij psychologen en psychiaters. Dat is niet zonder meer winst en verhoogt zeker de zelfredzaamheid niet.

Dr. Glas wijst verder op de afhankelijkheid die pastores soms kweken en stelt kritische vragen bij hun motivatie: gaat het hun soms om eer en macht? Dat zijn zeer terechte vragen en het is goed dat het gezegd wordt. Maar goedemorgen, die vragen kun je in het kwadraat stellen aan de gevestigde academische psychotherapie. Er zijn waarachtig meer mensen in dit land afhankelijk geworden of gemaakt van pillen en therapeuten dan van die paar bevrijdingspastores, en ook afgestudeerde psychiaters doen er wijs aan, zich altijd weer kritisch te bezinnen op hun motieven.

Dr. Glas heeft overigens wel een punt, en een belangrijk punt, als hij beschrijft dat mensen met een psychiatrisch ziektebeeld van de wal in de sloot geholpen kunnen worden door een pastoraat dat schuld en boete, gebondenheid en demonen uit de kast haalt bij psychische kwalen. Zo goed als je bij bepaalde lichamelijke ziekten er naast kunt zitten met het advies om vooral gezond brood te eten, zo goed kun je bij psychische nood de plank mis slaan met gebed en met uitdrijving van demonen. Wie ziek zijn hebben een geneesheer nodig, zegt Jezus en zo is het. Maar alle mensen, gezond of ziek, hebben brood nodig en vergeving en bevrijding. Wat zou het mooi zijn als de geneesheer daar oog voor had! Nu maak ik het maar al te vaak mee dat mensen op dit punt met een kater bij de hulpverlening vandaan komen. Gemeenteleden gaan bij huwelijksproblemen, stemmingsstoornissen en problemen met hun jeugd vaak naar een van de gereformeerde of reformatorische instellingen voor psychische hulp. Daar hebben ze soms wel en soms geen baat bij, maar vaak hoor ik na afloop bevreemding dat er met geen woord gerept werd van God of geloof of gebed. Ze hebben alleen technische en wetenschappelijke hulp gekregen, volgens een protocol waar gebed niet in past. Dat is op zichzelf al jammer, maar het wordt nog erger als de hulpverlener het nut van pastorale bijstand niet ziet en meent dat er niets anders telt dan medicijnen, ordening van je emoties en therapeutische gesprekken.

Dr. Glas komt daar dicht in de buurt als hij bevrijdingspastoraat voor de zieken eigenlijk alleen maar gevaarlijk vindt. Wel te verstaan: hij wuift niet alleen boze machten weg uit de spreekkamer, maar schuld en schuldgevoel vindt hij evenmin productief. Hij is overigens, laat ik dat erbij zeggen, niet eens extreem want hij gaat uit van een open werkelijkheidsbeschouwing, hij erkent de realiteit van het kwaad en van godservaring. Maar veel plek krijgt dat niet, want het mooiste van het evangelie zit ‘m voor hem toch “in wat we niet over God kunnen zeggen, de niet gevulde ruimte, zijn afwezigheid zo men wil”. Dat noem ik toch selectief winkelen in de geloofstraditie. Als Jezus ons God leert aanspreken als “onze Vader, die in de hemelen is” dan is dat zijn nabijheid en zijn verhevenheid in één zin. Het is toch niet zo vreemd dat een hoogleraar de verhevenheid het mooiste vindt, terwijl degenen die door het leven vermoeid en belast zijn Gods nabijheid nog veel intenser beleven?

Terwijl dr. Glas in mijn ogen al wat te afstandelijk over God, vergeving en bevrijding schrijft, gaan veel psychologen natuurlijk veel verder en reduceren alles tot menselijk gedrag. En het is ook best te begrijpen dat je met academische tools het belang van schuld en vergeving of verzoekingen en de boze niet zo gauw zult vinden. In die acht tot elf jaar studie leer je vooral analyseren en reduceren en dat steeds verfijnder. Afhankelijk van je studierichting komt het moment dat je meent dat liefde en haat, vreugde en angst niets méér zijn dan een chemische formule, een plekje in de hersenschors of het resultaat van de omstandigheden. Hoe wil je daar schuld in aanwijzen of vergeving ontvangen? Waar kom je ooit machten tegen of de overwinning van het Lam? Antwoord: die kom je alleen in het leven tegen. In het echte leven van een mens dat zich nooit ten einde toe laat verklaren als de som van chemische en genetische factoren. En altijd zal de mens blijven zoeken naar dat “meer”, ongeneeslijk religieus als hij is. En waar de kerk niet thuis geeft onder verwijzing naar de wetenschap, daar zullen mensen hun heil gaan zoeken in rare esoterische bewegingen, tot ergernis van de goed geschoolde deskundigen.

Het is prachtig dat het gesprek over bevrijdingspastoraat in de gereformeerde wereld is gestimuleerd. Nu nog wat meer naar elkaar luisteren, zou ik zeggen. Pastores die ontkennen dat wie ziek zijn een geneesheer nodig hebben, zitten fout. Psychologen en psychiaters die negeren dat een mens en dus ook een patiënt niet alleen brood maar ook vergeving en bevrijding nodig heeft, die schieten volgens mij ook tekort. Winst is er pas als ze elkaar aanvullen en daar hoop ik echt op voor de toekomst.

ds. Willem Smouter, Apeldoorn, 9 april 2008.

• Beluister preek over Psalm 16

• Beluister preek over Lucas 12:22

• Beluister preek over 1 Petrus 1: 3-5

• Lees preek over Hebreeën 9: 11-15

• Beluister preek over Hebreeën 2: 14
• Zie ook de pagina over het gebed van St Patrick.